Ni jambo la kushangaza mno kwamba Mungu anaweza kumchukua mwenye dhambi mnyonge, asiye na hofu ya Bwana, na kumgeuza kuwa mtakatifu aliyeoshwa kwa damu na mhubiri wa injili! Katika simulizi hili, tunaona nguvu za Mungu zinazobadili maisha zikifanya kazi katika maisha ya mwandishi wetu wa tenzi.
Katika makaburi madogo yaliyo kwenye uwanja wa kanisa huko Olney, Uingereza, kuna jiwe la kaburi la graniti lenye maandishi haya, yaliyoandikwa na Newton mwenyewe kabla ya kifo chake:
John Newton, ambaye zamani alikuwa asiyeamini na mwenye maisha ya uasherati, mtumishi wa watumwa barani Afrika, kwa rehema nyingi za Bwana na Mwokozi wetu Yesu Kristo, alihifadhiwa, akarejeshwa, akasamehewa, na kuteuliwa kuhubiri imani ambayo kwa muda mrefu alikuwa amejitahidi kuiangamiza!
Maandishi haya ya kaburini yanaeleza vizuri maisha yasiyo ya kawaida na yaliyojaa matukio ya mtu huyu, mmoja wa wahubiri wakuu wa kiinjili wa karne ya kumi na nane. Ushuhuda wake ulikuwa, “Kwa neema ya Mungu, mimi ni hivi nilivyo!”
“Neema ya Ajabu” ni wimbo uliochapishwa mwaka 1779, wenye maneno yaliyoandikwa mwaka 1772 na mshairi Mwingereza na kasisi wa Kianglikana John Newton (1725–1807). Huenda “Neema ya Ajabu” ndio wimbo unaopendwa zaidi katika karne mbili zilizopita. Inakadiriwa kwamba wimbo huu huimbwa au kuchezwa mara milioni 10 kila mwaka. Umeonekana kwenye albamu zaidi ya 11,000 na kutafsiriwa katika lugha karibu 60. Ulitajwa katika riwaya ya Harriet Beecher Stowe inayopinga utumwa, Uncle Tom’s Cabin. Umaarufu wake uliongezeka sana wakati wa majanga mawili makubwa zaidi ya Marekani: Vita vya Wenyewe kwa Wenyewe na Vita vya Vietnam.
Kwa namna ya kushangaza, wimbo huu unaogusa moyo, unaohusishwa kwa karibu na jamii ya Waamerika wenye asili ya Afrika, uliandikwa na mtu aliyekuwa mfanyabiashara wa watumwa, John Newton.
John alizaliwa tarehe 24 Julai 1725, huko Wapping, Uingereza, kwa baba aliyekuwa baharia, John Newton, Sr., na mama aliyekuwa Mkristo mwenye bidii, Elizabeth Newton. Baba yake alimpenda lakini muda mwingi alikuwa baharini. Kwa upande mwingine, mama yake alikuwa mpole na mwenye kumlea kwa upendo, akimfundisha Neno la Mungu. Alimfundisha kukariri Biblia kwa sura nzima moja baada ya nyingine na kumpeleka kanisani. Kwa bahati mbaya, alipokaribia kutimiza miaka saba, mama yake alikufa kwa kifua kikuu. Baba yake alioa tena muda mfupi baadaye na kumpeleka shule ya bweni. Akiwa shuleni humo, alipata marafiki wabaya. Tabia yake iliharibika kiasi kwamba alifukuzwa katika shule moja na kuhamishiwa nyingine. Alipofikisha umri wa miaka 11, shule za bweni hazikumtaka, hivyo baba yake akaenda naye baharini. Alitumia miaka sita iliyofuata katika Bahari ya Atlantiki pamoja na baba yake.
John alipokuwa na miaka 17, baba yake alipanga kumpeleka Jamaica kwa kazi yenye mshahara mzuri ya kusimamia shamba kubwa. Akiwa njiani, alipokuwa akisubiri meli iondoke, John alipata mwaliko wa kwenda nyumbani kwa marafiki wa zamani, familia ya Catlett. Ni katika nyumba hiyo ambapo mama yake John alikuwa amefariki miaka kumi iliyotangulia. Alipokuwa akifahamiana nao tena, alimjua binti yao, Mary. Mama zake John na Mary walikuwa marafiki wa karibu sana. John alikuwa amealikwa kukaa siku nne, lakini alikaa wiki mbili na kuachwa na meli ya kwenda Jamaica.
Akiwa na umri wa miaka 18, John aliandikishwa kwa lazima katika Jeshi la Wanamaji la Kifalme, na maisha yake yakazidi kuwa mabaya. Alitaka kurudi kumwona Mary, hivyo akatoroka melini, lakini alikamatwa, akapigwa mijeledi hadharani, na kufungwa kwa minyororo ya chuma. Maisha yake melini yalikuwa ya kufuru kiasi kwamba hata mabaharia wengine wasiomcha Mungu walishtushwa na matusi na kufuru zake. Alipewa jina “Mkufuru Mkuu” na alikuwa mtu asiyetakiwa melini kiasi kwamba alitumwa kufanya kazi katika meli ya watumwa.
Mmoja wa wamiliki wa meli ya watumwa ambamo sasa alikuwa akifanya kazi alimwahidi John kazi mara tu watakapofika pwani ya Afrika. Hata hivyo, alipofika nchi kavu, alifungwa na kulazimishwa kufanya kazi akiwa na chakula, mavazi, na makazi haba. Wakati huo alimtumia baba yake barua kadhaa, akiomba msaada kwa kusihi.
Meli iliyoitwa The Greyhound ilikuwa ikisafiri karibu na pwani ambayo sasa John alikuwa akiita nyumbani. Nahodha alikuwa ameagizwa na baba yake John amtafute mwanawe. Ingawa meli ilikuwa karibu mbali mno na ufuo kufanya biashara, waliamua kujaribu kufanya biashara. Rafiki mmoja wa John alipiga makasia kutoka ufuoni kwenda kufanya biashara. Alipogeuka kuondoka, nahodha alimuuliza ikiwa alimjua mtu aliyeitwa John Newton. Kwa mshangao wa nahodha, alimjua, na John akaletwa melini ili arudi nyumbani.
Akiwa melini, Newton alichukua nakala ya kitabu maarufu cha Kikristo cha Thomas á Kempis, The Imitation of Christ. Hakuwahi kukutana na kitu kama hicho, na akaanza kujiuliza kama madai ya Ukristo yanaweza kuwa ya kweli. Usiku huo, tarehe 10 Machi 1748, dhoruba kali ilikaribia kuizamisha meli. Watu, wanyama, na mahitaji ya safari yalisombwa na kutupwa baharini. Dhoruba ilimwamsha Newton, huku mbao zilizooza za meli zikivunjwa na mawimbi na maji yakizunguka na kuingia katika chumba chake. John aliomba kwa mara ya kwanza baada ya miaka mingi.
The Greyhound ilirushwa huku na huku katika dhoruba ya Atlantiki ya Kaskazini kwa zaidi ya siku 11. Wakiwa na tumaini dogo la kuokoka, mabaharia waliendesha pampu kwa mazoea tu, wakijaribu kuifanya meli iendelee kuelea. Katika siku ya kumi na moja ya dhoruba, John alikuwa amechoka sana asiweze kusukuma pampu, hivyo akafungwa kwenye usukani, ambako alijitahidi kadiri alivyoweza kuifanya meli ibaki kwenye njia yake. Kuanzia saa saba mchana hadi usiku wa manane, alikuwa kwenye usukani. Aliogopa kwamba angekufa, na kama imani ya Kikristo ilikuwa ya kweli, basi bila shaka asingesamehewa. Alitafakari yote aliyokuwa amefanya katika miaka michache iliyopita. Maisha yake yalionekana kuharibika na kuvunjika kama meli iliyopigwa vibaya ambayo alikuwa akijaribu kuiongoza katika dhoruba. Katika saa hizo ndefu na zenye kuchosha sana, Newton alimlilia Mungu kwa namna ambayo hakuwahi kufanya hapo awali, na huo ukawa wakati wa mabadiliko makubwa katika maisha yake.
Hiyo ilikuwa siku ambayo John Newton aliikumbuka daima baadaye. “Siku hiyo, Bwana alituma msaada kutoka juu na kuniokoa katika maji yenye kina kirefu.” Zaidi ya miaka 50 baadaye, John aliandika katika shajara yake tarehe 21 Machi 1805: “Siwezi kuandika vizuri; lakini ninajitahidi kuadhimisha kurudi kwa siku hii kwa kujinyenyekeza, maombi, na sifa.”
Ni neema ya ajabu ya Mungu pekee ambayo ingeweza kumchukua baharia mkorofi, mwenye kufuru, mfanyabiashara wa watumwa, na kumgeuza kuwa mtoto wa Mungu. John hakuacha kamwe kustaajabia kazi ya Mungu katika maisha yake. Alianza kupendezwa na maombi, kusoma na kutafakari Maandiko, na kusema maneno yanayompendeza Mungu pekee.
Aliporudi nyumbani, Mary na wazazi wake walitambua mabadiliko ambayo Bwana alikuwa ameleta ndani ya John. Wawili hao walioana tarehe 1 Februari 1750.
Kwa miaka minne iliyofuata, Newton alikuwa nahodha wa meli yake mwenyewe ya watumwa. Kazi hii ilimtenganisha na Mary kwa miezi kadhaa kila mara. Walipokuwa mbali, wawili hao waliandikiana barua daima. Katika barua zake, John aliandika mara kwa mara jinsi upendo na ndoa yao zilivyoongeza shukrani zake kwa Bwana. “... Ninapojipa nafasi ya kukuwaza kwa namna ya pekee, kwa kawaida mawazo hayo hunipeleka mbali zaidi na kunifanya nipige magoti kumhimidi Bwana kwa kunipa hazina kama hii na kuombea amani na ustawi wako”
John alijitahidi kuifanya meli yake ya watumwa iwe ya “Kikristo” kwa kuendesha ibada za Jumapili kwa wafanyakazi wake 30 waliokuwa wameshupazwa na dhambi. Alifanya safari nyingine tatu kuleta watumwa kutoka Afrika kwenda Amerika ya Kaskazini. Alipokuwa akipanga safari yake ya nne, aliugua malaria. Mungu alitumia ugonjwa huu kukomesha ushiriki wake katika biashara ya watumwa.
John alipoanza ukurasa mpya wa maisha yake, alihisi kuwa ameitwa kuwa mhudumu wa kanisa. Kwa zaidi ya miaka 50, alihubiri injili na alikuwa mmoja wa watu wenye ushawishi mkubwa zaidi wa wakati wake.
Mara nyingi John Newton alitunga wimbo uendane na ibada zake za Jumapili jioni. Mwaka 1779, nyimbo 280 kati ya hizo zilikusanywa na kuunganishwa na nyimbo 68 za rafiki wa Newton na mshiriki wa parokia yake, William Cowper, na kuchapishwa kama Olney Hymns. Wimbo maarufu zaidi kati ya Olney Hymns zote, “Kutazama Nyuma na Matarajio ya Imani”, ulitokana na mshangao wa Daudi katika 1 Mambo ya Nyakati 17:16-17. Leo tunaujua kama “Neema ya Ajabu”. Awali “Neema ya Ajabu” ulikuwa na beti sita, na ubeti wa mwisho uliongezwa karibu karne moja baadaye. Vitabu vingi vya tenzi vina beti nne au tano kati ya hizo.
Akiwa mhudumu katika kanisa, John aliendelea kusumbuliwa zaidi na zaidi na biashara ya watumwa iliyokuwa bado ikiendelea. Mwaka 1788, miaka 34 baada ya kuacha biashara ya watumwa, aliandika kitabu kilichoitwa Thoughts Upon the African Slave Trade na kukituma kwa wabunge wote. Kitabu hiki kiliwafanya watu wafahamu maovu ya biashara ya watumwa. Ananukuu hivi, “Bila shaka, kuwakamata, kuwauza na kuwasafirisha watumwa weusi kwenda kwenye mashamba makubwa katika visiwa vya West Indies na Amerika ilikuwa njia ya maisha ya ukatili na uovu.” Kwa msaada na uongozi wa Mungu, John aliiona siku, miezi kadhaa kabla ya kifo chake mwaka 1807, ambapo utumwa ulipigwa marufuku rasmi nchini Uingereza.
John alipokuwa katika miaka yake ya sitini, mke wake mpendwa Mary alifariki. Hili lilikuwa jaribu kubwa kwa John, naye alitumia miaka 17 iliyobaki ya maisha yake bila yeye.
Baada ya John kupata kiharusi na muda mfupi kabla ya kifo chake, msemaji wa kanisa alimhimiza Newton afikirie kustaafu kuhubiri kwa sababu afya, uwezo wa kuona, na kumbukumbu zake zilikuwa zikidhoofika. John alijibu, “Eti nini, yule mkufuru wa zamani wa Afrika aache wakati bado anaweza kusema? Nitaendelea kuhubiri. Ingawa kumbukumbu zangu zinafifia, ninakumbuka mambo mawili kwa uwazi kabisa: Mimi ni mwenye dhambi mkubwa, na Kristo ni Mwokozi mkuu.”
Maneno ya mwisho ya John Newton alipokuwa amelala kitandani akikaribia kufa yalikuwa haya: “Bado niko katika nchi ya wanaokufa; hivi karibuni nitakuwa katika nchi ya walio hai.”
Melodia ya “Neema ya Ajabu” ni melodia ya zamani ya kimapokeo ya Marekani. Kwanza ilijulikana kama melodia ya mashambani iliyoitwa “Wanakondoo Wenye Upendo”. Melodia hii ilichapishwa kwa mara ya kwanza mwaka 1831 katika kitabu The Virginia Harmony. Vitabu vingi vya tenzi vilivyochapishwa baada ya wakati huo vilijumuisha wimbo huu. Mwaka 1910, Edwin O. Excell aliongeza ubeti wa mwisho, ambao hatimaye ulichukua nafasi ya beti tatu za mwisho za awali za wimbo huo. Toleo lake la wimbo ndilo linalopatikana zaidi katika vitabu vyetu vya tenzi leo. Nyimbo nyingine kadhaa za Newton katika Olney hymns zinaendelea kuimbwa leo, zikiwemo “Jinsi Jina la Yesu Linavyosikika kwa Utamu” na “Mambo ya Utukufu Yanasemwa Kukuhusu”.
