Ilikuwa karibu mwaka wa 60 BK. Mtume Paulo alikuwa amekamatwa na karibu kuuawa katika Hekalu huko Yerusalemu na umati wa Wayahudi wenye hasira.
Siku chache baadaye, alipelekwa haraka kwa gavana wa Kirumi Feliksi kwa sababu ya hatari iliyotokana na kundi la Wayahudi waliokuwa wakipanga njama. Feliksi alikuwa amesikiliza kesi yake na ingawa hakukuwa na ushahidi wa kumtia Paulo hatiani, Feliksi alimweka gerezani kwa miaka miwili iliyofuata hadi gavana mpya, Festo, alipochukua nafasi yake.
Mfalme Herode Agripa II alikuja kumtembelea Festo na wote wawili walimsikiliza Paulo akizungumza. Wakati wa kusikilizwa Paulo …alijadili haki, kiasi, na hukumu ijayo, [hadi hatimaye] Feliksi akatetemeka, akajibu, Nenda zako kwa sasa; nitakapopata wakati unaofaa, nitakuita –Matendo 24:25. Kisha kuelekea mwisho wa hotuba ya Paulo …Festo akasema kwa sauti kubwa, Paulo, una wazimu; elimu nyingi inakufanya uwe na wazimu –Matendo 26:24.
Festo hakuzungumzia maarifa ya kisayansi, bali ukweli kwamba Paulo alikuwa amesoma kwa kina. Jambo baya zaidi, Paulo alikuwa akimfanya gavana ajisikie vibaya kuhusu maisha yake ya dhambi na hoja zake zilionyesha wazi kwamba suluhisho pekee kwa Festo na Agripa lilikuwa kufuata Maandiko ya Waebrania.
Paulo alikuwa ameelimika vizuri. Alionyesha hilo wazi katika barua na mahubiri yake, akinukuu si tu kutoka katika Biblia ya Wayahudi, bali pia kutoka kwa wanafalsafa na washairi mbalimbali wa Ugiriki na Krete.
Katika nyakati za kisasa zaidi, inaonekana kana kwamba sayansi si rafiki wa imani. Wanasayansi wengi hudai kuwa wazo la mbunifu mwenye akili wa Ulimwengu ni la kipuuzi. Zaidi ya hayo, wengi wao wangesema kuwa wale wanaoamini mambo kama hayo ni karibu sawa na watu wasio wastaarabu.
Kwa hakika, hilo huwafanya Wakristo wengi kuipa sayansi kisogo kabisa. Hawaoni kitu kinachopinga sana misingi ya imani ya Kikristo kuwa chenye manufaa.
Naweza kuelewa mtazamo huu, lakini nadhani hatupaswi kuacha kujifunza kwa sababu tu baadhi ya wale wanaodai kuwa na maarifa mengi ni, kwa kweli, wapumbavu sana.
Uumbaji
Ninapofikiria kuhusu suala la sayansi, mara nyingi ninaanza na suala la uumbaji. Huu ndio mwanzo wa kila kitu na ndio mahali pa kwanza ambapo “sayansi” na Biblia zinapingana.
Sayansi haiwezi tu kukubali kwamba huenda kulikuwa na Mungu Muumba aliyeanzisha utendaji wa kila kitu tunachokiona.
Kuna vitabu vingi vinavyochambua suala la ubunifu wenye akili na kuona alama za vidole vya Mungu katika uumbaji wote. Inahitaji imani nyingi zaidi kuamini kwamba ulimwengu ulitokea kwa bahati kuliko kuamini kuwepo kwa Muumba.
Biblia inaonyesha wazi kuwa Mungu hakuwapo tu wakati wa Uumbaji, bali pia yeye ndiye aliyeuanzisha (Yohana 1:1-3). Paulo anasema Kwa maana sifa zake zisizoonekana zinaonekana wazi tangu kuumbwa kwa ulimwengu, zikieleweka kupitia vitu vilivyoumbwa, yaani nguvu zake za milele na Uungu wake; kwa hiyo hawana udhuru –Warumi 1:20.
Watu wanapaswa kuweza kutambua kwamba kuna Mungu Muumba anayehusika katika dunia yetu na ulimwengu mzima tangu wakati wa Uumbaji. Wanapaswa pia kuweza kuelewa mambo mengine machache kumhusu. Labda jambo muhimu zaidi kwa mjadala wetu hapa ni kwamba, kwa kuutazama uumbaji, tunaweza kutambua kwamba Mungu ni Mungu wa utaratibu na kwamba aliumba dunia ili ifanye kazi kwa muundo maalum na sheria zinazoitawala.
Hii ni moja ya tofauti kubwa kati ya simulizi la Uumbaji lililo katika Mwanzo na hekaya za uumbaji zinazopatikana katika tamaduni nyingine za wakati huo. Biblia inaweka wazi kwamba Mungu aliumba dunia kwa makusudi, kwamba alifanya hivyo kwa utaratibu, na kwamba alihakikisha kila sehemu yake ilifanya kazi kwa upatanifu na sehemu nyingine zote. Hakuna uchawi au fikra za kimafumbo katika simulizi la Mwanzo.
Sheria za Ulimwengu Bado Zinatumika
Kuna watu wengi wanaoamini kwamba wanaweza kubadilisha jinsi ulimwengu unavyofanya kazi, kwamba wanaweza kuishi kwa njia zisizo za maadili bila kupata malipo ya dhambi, na kwamba wanaweza kufanya mambo ya kipumbavu bila kupata matokeo ya tabia yao.
Mnabii Yeremia anatueleza kuwa kuna sheria zilizowekwa ambazo hazitaacha kufanya kazi. Hivi asema BWANA, atoaye jua kuwa nuru mchana, na taratibu za mwezi na nyota kuwa nuru usiku, aigawanyaye bahari mawimbi yake yanapovuma; BWANA wa majeshi ndilo jina lake: Ikiwa taratibu hizo zitaondoka mbele zangu, asema BWANA, basi wazao wa Israeli nao wataacha kuwa taifa mbele zangu milele –Yeremia 31:35-36.
Kuna mkusanyiko mzima wa sheria zinazosimamia jinsi dunia inavyozunguka kwenye mhimili wake na kulizunguka jua. Kila kitu kuanzia kasi ya mwanga hadi jinsi nguvu ya uvutano inavyovuta vitu kuelekea magimba yenye masi kubwa kiliwekwa wakati wa Uumbaji—…mambo yote yanaendelea kama yalivyokuwa tangu mwanzo wa uumbaji –2 Petro 3:4.
Kwa kuwa sheria hizo zinaendelea na hazibadiliki, tunaweza kuzielewa—angalau kwa sehemu. Hii ndiyo sayansi—uchunguzi wa ulimwengu wa asili tunaouona na jaribio la kuelewa jinsi unavyofanya kazi. Mungu aliumba dunia yetu kwa namna ambayo ukifanya jaribio kwa njia ileile kila mara, utapata matokeo yaleyale kila mara.
Sayansi Haitawahi Kuelewa Kila Kitu
Mnabii Isaya anasema, Kwa maana mawazo yangu si mawazo yenu, wala njia zenu si njia zangu, asema BWANA. Kwa maana kama mbingu zilivyo juu kuliko nchi, ndivyo njia zangu zilivyo juu kuliko njia zenu, na mawazo yangu kuliko mawazo yenu –Isaya 55:8-9.
Hata wanafizikia wa kwanta wenye akili nyingi zaidi watakubali kwamba hawaelewi kila kitu. Kwa kweli, idadi ya maswali waliyo nayo ni kubwa kuliko hazina yote ya maarifa ambayo imekusanywa.
Wengi wetu tutakuwa na uelewa mdogo zaidi wa ulimwengu kuliko huo. Hatutaelewa maelezo yote ya jinsi atomu inavyofanya kazi. Hatutaweza kufanya hesabu za kalkulasi zinazohitajika kuweka satelaiti katika obiti. Hilo si tatizo. Jambo muhimu ni kwamba tujifunze tunachoweza ili kuelewa jinsi Mungu tunayemtumikia alivyo wa ajabu na mwenye utaratibu.
Dhana za Awali ni Tatizo
Tatizo kubwa tunaloliona katika sayansi si sayansi yenyewe, bali ni upendeleo wa watu wanaofanya kazi ya kisayansi. Mpumbavu amesema moyoni mwake, Hakuna Mungu… –Zaburi 14:1. Kwa ufafanuzi huu, wanasayansi wengi ni wapumbavu.
Sisemi hili bila kulifikiria kwa uzito. Watu wanaokataa kuwepo kwa Mungu huuchunguza ulimwengu, na kwa kuwa wanaamini kwamba Mungu hawezi kuwepo, lazima waeleze jinsi ulimwengu ulivyopo bila uwepo wa Muumba halisi. Hiki ndicho kiini cha upumbavu.
Wanapokutana na mapengo katika maarifa yao, wananyamaza, na bado Mkristo anaweza kuyaeleza kwa maneno machache rahisi. Kama nilivyosema hapo awali, tunapoutazama ulimwengu ulivyo changamani, kuanzia vitu vidogo kabisa hadi galaksi kubwa zaidi, tunaweza kuona mikono ya Mungu ikifanya kazi.
Ninapozitazama mbingu zako, kazi ya vidole vyako, mwezi na nyota ulizoweka; mwanadamu ni nini hata umkumbuke? na mwana wa mwanadamu hata umtembelee? –Zaburi 8:3-4. Tunapofikiria kuhusu dunia inayotuzunguka, tunaposoma yale ambayo wanasayansi wanaandika, ni muhimu sana kufanya hivyo tukijua kwamba Mungu ndiye aliye nyuma ya yote haya. Kwa maana ndani yake tunaishi, tunasogea, na tuna uhai wetu… – Matendo 17:28, na hakuna kitu ambacho sayansi inaweza kugundua kitakachobadilisha hilo.
Sayansi inapaswa kuwa kama mpelelezi, ikifichua alama za vidole vya Mungu katika ulimwengu, si mtu aliyeazimia kabisa kukanusha uwepo wake halisi kabisa.
Wanasayansi Wengi Wanamwamini Mungu
Tukitazama zamani, wanasayansi wengi walikuwa wanaume waliomwamini Mungu wa Biblia. Isaac Newton, Francis Bacon, Nicholas Copernicus na wengine wengi waliamini Biblia na waliieleza imani yao kwa wengine waziwazi.
Katika nyakati za kisasa zaidi, kuna wanaume na wanawake wengi wanaofanya kazi za sayansi ambao wanamwamini Mungu wa Biblia. Kufanya kazi katika sayansi hakumaanishi kwamba mtu hawezi kuwa na maisha ya imani.
Watu wengi wametumia uvumbuzi wa kisayansi kuendeleza ujumbe unaopingana na imani na mafundisho ya Kikristo.
Tunapaswa kukumbuka kwamba kunapokuwa na mkusanyiko wa mambo ya hakika, kwa kawaida kuna maelezo tofauti yanayoweza kueleza uwepo wake. Uumbaji na mageuzi huchunguza mambo yaleyale ya hakika katika maumbile, lakini kwa mitazamo au mielekeo tofauti, na hivyo kufikia hitimisho tofauti kabisa. Labda ni kidogo kama hadithi ya Sherlock Holmes, ambapo Dk. Watson kwa kawaida huchukua mambo ya hakika na kuyatolea maelezo yasiyo sahihi, ilhali mpelelezi huchukua taarifa zilezile na kutoa maelezo sahihi.
Sayansi na Tiba
Si kinyume cha Maandiko kuchunguza jinsi vitu vinavyofanya kazi katika ulimwengu wetu, mradi tufanye hivyo ndani ya mfumo wa Biblia na kwa kuelewa kwamba kuna Mungu Muumba anayepanga yote kwa utaratibu.
Tiba ya kisasa ni matumizi ya nyanja mbalimbali, ikiwa ni pamoja na anatomia, anatomia ya hadubini, jenetiki, na biokemia. Lengo hapa ni kuuchunguza mwili wa binadamu kwa kadiri tuwezavyo na kisha kurekebisha matatizo yanayotokea ndani yake. Madaktari wanaweza kuwa wanasayansi, lakini wengi wao wanatumia tu maarifa waliyopokea kupitia mafunzo yao.
Mambo huanza kwa uchunguzi. Hebu tuchukulie kisukari kama mfano. Aretaeus wa Kapadokia katika karne ya pili BK alikuwa mtu wa kwanza kutoa maelezo kamili ya kisukari na kwa kweli aliupa ugonjwa huo jina diabetes. Tatizo lilikuwa kwamba ingawa aliweza kutambua ugonjwa huu kwa watu, hakuwa na tiba ya kuwasaidia wagonjwa wake. Uchunguzi ulikuwa umemfikisha hapo tu.
Baada ya muda, kazi nyingine ilifanywa iliyoonyesha kuwa tatizo lilikuwa katika kongosho na kwamba kulikuwa na hitilafu hasa katika seli za visiwa vya kongosho. Hata mwanzoni mwa miaka ya 1900, hakukuwa na tiba ya kuponya Diabetes Mellitus na suluhisho pekee ambalo madaktari wangeweza kutoa lilikuwa mlo wenye athari ndogo sana katika kuongeza sukari ya damu na mipaka mikali ya kalori—wakijaribu kuwapa wagonjwa kalori 500 au 600 tu kwa siku. Kama inavyoweza kufikiriwa, hii haikuwa tiba bora.
Haikuwa hadi miaka ya 1920 ambapo watafiti wawili nchini Kanada waligundua njia ya kutoa insulini kutoka kwa mbwa na kumpa mtoto wa miaka 14 aliyekuwa anakufa kwa kisukari. Dondoo hilo liliokoa maisha yake na kuanzisha enzi mpya kwa watu wenye kisukari.
Hivi ndivyo mambo yanavyofanya kazi. Tunaanza kwa kuchunguza ugonjwa na dawa mbalimbali zinazoonekana kuwa na ufanisi katika kuutibu, kisha baada ya muda na kupitia majaribio makini tunaweza kutathmini ni tiba zipi zenye ufanisi zaidi kwa ugonjwa huo.
Tafiti ambazo nusu ya washiriki wenye ugonjwa hupewa dawa au tiba na nusu hupewa placebo (kidonge kisicho na ufanisi wa kitiba) bado ndiyo njia bora zaidi ya kutambua kama kitu kinafanya kazi kweli.
Kwa Nini Matibabu Yanahitaji Kuchunguzwa
Kuna mwelekeo mkubwa wa kuamini kwamba mambo uliyofundishwa yana ufanisi. Tunajua kwamba George Washington alikufa kwa nimonia. Madaktari wake huenda walipunguza nafasi zake za kupona kwa kumtoa damu mara nne, kwa jumla karibu asilimia 40 ya kiasi chote cha damu yake. Huenda wangemtoa damu mara ya tano, lakini haikufikiriwa kwamba alikuwa na nguvu za kutosha kustahimili utaratibu huo na kuendelea kuishi.
Madaktari waliwatoa wagonjwa damu kwa sababu waliamini kwamba kulikuwa na mkusanyiko wa sumu katika mfumo wa damu ambao ulipaswa kutolewa. Wengi wa watu waliokufa baada ya kutolewa damu huenda wangekufa hata hivyo, lakini kuwatoa damu watu ambao ni wagonjwa sana kwa hakika hakuwasaidii kupona.
Labda madaktari walitaka tu kuwa wakifanya jambo fulani. Wagonjwa walitarajia kutolewa damu, hivyo madaktari walitimiza matarajio hayo, ingawa kufanya hivyo kuliwadhuru wagonjwa.
Uzoefu ndio unaokuwezesha kufanya makosa yaleyale kwa kujiamini zaidi sana.
Kinachofanya Utafiti Uwe Mzuri
Tafiti nzuri—zina wagonjwa wengi, zina kikundi cha udhibiti (ambacho hupokea ama kidonge kisicho na kiambato hai, kinachoitwa placebo, au tiba bora zaidi iliyopo sasa kwa ugonjwa huo), na zina kikundi cha majaribio kinachopokea tiba mpya. Pia ni muhimu kwa kikundi cha udhibiti na kikundi cha majaribio kufanana kwa sifa kwa kadiri iwezekanavyo. Mwisho, ukubwa wa vikundi katika utafiti ni muhimu sana kwa hitimisho la utafiti. Ikiwa kuna wagonjwa kumi au ishirini tu katika utafiti, hicho si kikundi kikubwa vya kutosha kutambua kwa hakika kama kitu kinafanya kazi au la.
Kwa magonjwa mengi kuna kitu kinachoitwa athari ya placebo. Athari hii ya placebo hutokea watu wanapopata nafuu ya ugonjwa ingawa hawapokei kitu ambacho kingetarajiwa kuwa na ufanisi katika kuutibu. Jambo la kuvutia ni kwamba, katika tafiti, watu wengi hupata madhara kutokana na vidonge visivyo na kiambato hai. Ikiwa asilimia 20 ya watu wanaopokea placebo wanapata nafuu na asilimia 45 ya watu wanaopokea tiba wanapata nafuu, hilo lingeonyesha kwamba tiba ina ufanisi. Ikiwa tofauti ni ndogo—kwa mfano asilimia 20 ya kikundi cha placebo na asilimia 23 ya kikundi cha tiba wanapata nafuu—basi tiba haina ufanisi.
Matatizo
Tatizo kubwa la matibabu mengi ni kwamba hayachunguzwi tu. Virutubisho vya vitamini na misombo ya mitishamba vinaweza kufanya kazi, lakini vingi vyake havijawahi kuchunguzwa katika jaribio la kuvilinganisha na kikundi cha udhibiti. Taarifa nyingi zinategemea masimulizi ya matukio ya watu binafsi. Ukweli kwamba bibi au mjomba wa mtu alinufaika na kitu fulani huenda ukaonyesha kwamba kina ufanisi, lakini hautuambii tiba hii ina ufanisi kwa kiasi gani au ni kiwango gani cha dozi kilicho bora.
Tatizo jingine ni pale tafiti zinapokuwa hazina washiriki wa kutosha kutoa taarifa sahihi kweli. Tafiti nyingi zinajumuisha wagonjwa kumi au ishirini tu. Hiyo haitoshi kutambua tiba inafanya kazi kwa kiwango gani au ni madhara gani yanayoweza kutarajiwa. Ili dawa iidhinishwe na FDA, kwa kawaida itakuwa imechunguzwa kwa wagonjwa kati ya 1,000 na 3,000 wenye ugonjwa huo.
Tatizo la mwisho la tafiti ni pale zinapoonyesha kwamba dawa ina ufanisi, lakini athari yake si kubwa kiasi cha kuwa na umuhimu wa kitiba. Kwa mfano, dawa mpya ya sindano ya kutibu shida ya akili (aducanumab) iliidhinishwa hivi karibuni na FDA. Ni ghali sana, na manufaa yalionekana kuwa madogo. Wagonjwa waliokuwa wakiitumia walijibu kwa usahihi, kwa wastani, maswali 1.5 zaidi katika dodoso la maswali 85 la kupima hali ya akili baada ya miezi 18 ikilinganishwa na kikundi cha udhibiti.
Mtu anaweza kuhoji kwa haki kama manufaa yaliyoonyeshwa na dawa hii yanastahili gharama ya dola 50,000 kwa mwaka. Zaidi ya hayo, kutumia dawa kama hiyo kungeleta maboresho yenye maana kwa kiasi gani katika shughuli za kila siku za mtu? Inaonekana haiwezekani kwamba ingeleta tofauti kubwa sana.
Inasikitisha, lakini kampuni za dawa zitajaribu daima kuifanya ionekane kana kwamba dawa yao ndiyo bora zaidi, hata kama tafiti hazionyeshi manufaa makubwa kuliko chaguzi za bei nafuu zilizopo.
Hitimisho
Wakristo wanakabiliwa na dunia ambayo haiwapendi wao wala imani zao. Wengi wangejaribu kutumia sayansi kama njia ya kuwashinikiza kwa nguvu waache imani yao. Natumaini hilo halitatufanya tuache mbinu ya kisayansi au tuache kujaribu kuelewa sheria zinazoongoza ulimwengu ambao Mungu aliumba.
Mbinu ya kisayansi ni halali, hata kama wengi wa wanaoitumia ni watu wanaokataa kuwepo kwa Mungu au wasio na uhakika kuhusu kuwepo kwake. Ikiwa tiba inafanya kazi, inapaswa kuwa jambo linaloweza kuonekana, kupimwa kwa majaribio, na kurudiwa.
Hata tunapoishughulikia, tuna uelewa wa msingi wa ulimwengu ambao watu wanaokataa kuwepo kwa Mungu hawana. Kujua kwamba kuna Mungu Muumba anayetupenda kunaleta tofauti kubwa tunapotafsiri matokeo ya uchunguzi mbalimbali unaofanywa katika nyanja za tiba na maeneo mengine.
Wale wasiomjua Mungu bila shaka watakuwa wakijifunza daima, wala wasiweze kamwe kuufikia ujuzi wa kweli –2 Timotheo 3:7. Kwa upande mwingine, tukianza kwa uelewa wa Kibiblia, tunaweza kutumia sayansi kama chombo cha kutusaidia kuelewa uumbaji aliouweka kutuzunguka.
