“Dk. Waldron,” mwanamke aliyekaa mbele yangu alisema. “Nimekuwa nikipitia hali ngumu sana hivi karibuni.”
“Niambie kinachoendelea,” nilisema.
“Sijui jinsi ya kueleza,” alisita… “Ninahisi uchovu karibu wakati wote. Siwezi kuzingatia tena, na sifurahii tena mambo mengi niliyokuwa nikiyafurahia. Ninapitisha tu siku zangu, lakini ni hivyo tu. Je, unafikiri nina tatizo la tezi ya shingo au nina upungufu wa madini au vitamini fulani?”
“Hilo linawezekana,” nilimwambia. “Tunaweza bila shaka kuchunguza mambo hayo, lakini nadhani kuna jambo jingine linaloendelea hapa.”
* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
Mimi ni daktari wa familia na labda asilimia thelathini ya watu wanaokuja ofisini kwangu kuniona wana dalili za unyogovu. Hii haimaanishi kwamba wanatumia dawa kwa ajili yake au wanahisi wanahitaji msaada maalumu, lakini inaonyesha kuwa dalili hizi zimeenea katika dunia yetu.
Hata katika makundi ya Kikristo, tafiti zinaonyesha kuwa karibu asilimia 15 ya Wakristo wanaripoti wenyewe kuwa waligunduliwa kuwa na unyogovu wakati fulani katika maisha yao. Hii ni asilimia 25 chini kuliko katika jamii kwa ujumla, lakini bado ni juu kuliko tungetaka kuamini.
Mwanzo kabisa, Mungu aliumba dunia na Adamu na Hawa. Na Mungu akaona kila kitu alichokifanya, na tazama, kilikuwa kizuri sana… –Mwanzo 1:31. Kabla ya anguko la mwanadamu dhambini, kila kitu kilikuwa kikamilifu.
Sidhani kwamba tunajua kikamilifu maana ya hili. Bila shaka, hakukuwa na magonjwa wala maradhi ya kimwili yaliyowasumbua wanadamu au mimea na wanyama wa Edeni. Zaidi ya hayo, Adamu na Hawa hawakupatwa na wasiwasi au unyogovu. Homoni zao hazikukosa uwiano, hawakupatwa na msongo (hata kama msongo ungeweza kuwapo katika bustani kamilifu), na hawangefadhaika au kukasirika wakati wowote.
Kila kitu kilibadilika Adamu na Hawa walipotenda dhambi. Tunaona hili katika mvutano kati yao baada ya kula tunda, Adamu akimlaumu Hawa, na Hawa akimlaumu nyoka. Na mwanamume akasema, Mwanamke uliyenipa awe pamoja nami, ndiye aliyenipa tunda la mti, nami nikala. Na Bwana Mungu akamwambia mwanamke, Ni nini hiki ulichofanya? Na mwanamke akasema, Nyoka alinidanganya, nami nikala –Mwanzo 3:12-13.
Kulisha familia ghafla kukawa kazi ngumu. Virusi na bakteria wakawa visababishi vya magonjwa, na wakati fulani, katika familia za mwanzo, watu wangeanza kukabiliana na changamoto za afya ya kihisia na kiakili.
Akamwambia mwanamke, Nitazidisha sana huzuni yako na mimba zako; kwa uchungu utazaa watoto; tamaa yako itakuwa kwa mumeo, naye atakutawala. Na akamwambia Adamu, Kwa sababu umeisikiliza sauti ya mkeo, na umekula tunda la mti ambao nilikuamuru, nikisema, Usile matunda yake: ardhi imelaaniwa kwa sababu yako; kwa uchungu utakula mazao yake siku zote za maisha yako; itakuzalia miiba na michongoma pia; nawe utakula mimea ya shambani; kwa jasho la uso wako utakula mkate, mpaka utakaporudi ardhini; kwa maana ulitwaliwa humo: kwa kuwa wewe ni mavumbi, nawe utarudi mavumbini –Mwanzo 3:16-19.
Ningependa kuchunguza unyogovu ni nini kama unavyofafanuliwa katika taaluma ya tiba, baadhi ya vyanzo vyake, na kisha kujadili jinsi tunavyoweza kukabiliana nao, katika maisha yetu wenyewe na katika maisha ya marafiki na familia zetu.
Kutambua Unyogovu
Kama ilivyotajwa awali, watu wengi wana dalili fulani za unyogovu. Wanaweza kuhisi uchovu zaidi, kulia kwa urahisi, au kuwa na dalili nyingine zisizo za kawaida kwao. Wengi wao hawana kweli unyogovu wa kliniki.
Watu wengi hawana dalili zote hizi, lakini zinapodumu bila kupungua kwa wiki mbili au zaidi, hasa ikiwa ni kali vya kutosha kuzuia majukumu ya kawaida ya kila siku au uwezo wa kupata mapumziko yanayofaa, basi ni wakati wa kuchukua hatua.
Ni muhimu kukumbuka kuwa unyogovu una viwango mbalimbali vinavyoenea katika wigo mpana. Watu wengine wamevunjika moyo kidogo, wengine wana hisia za huzuni kubwa, na wengine wana unyogovu mkali kiasi cha kuwa katika hatari ya kujidhuru au kuwadhuru wengine.
Sababu za Unyogovu
Kuna mifano mbalimbali ya watu katika Biblia ambao wanaonekana kuonyesha dalili zinazolingana na unyogovu. Wawili kati yao hunivutia hasa.
Wa kwanza ni Naomi. Tunajua kwamba alikwenda pamoja na mumewe na wanawe wawili kwenda Moabu kwa sababu ya njaa iliyokuwa ikiathiri kusini mwa Israeli. Alikaa miaka kumi katika nchi hiyo ya kigeni na wakati huo, mumewe na wanawe wote wawili walikufa.
Kitabu cha Ruthi kinatuambia kwamba aliporudi Bethlehemu, aliwaambia watu, …Msiniite Naomi [mwenye kupendeza], niiteni Mara [mwenye uchungu]: kwa maana Mwenyezi amenitendea kwa uchungu mwingi sana. Nilitoka nikiwa nimejaa, na Bwana amenirudisha nyumbani mikono mitupu: kwa nini basi mnaniita Naomi, ilhali Bwana ameshuhudia dhidi yangu, na Mwenyezi amenitesa? –Ruthi 1:20-21.
Hakuna njia ya kumhoji Naomi na kugundua mambo yote aliyokuwa akiyahisi, lakini hili linaonekana kuwa zaidi ya huzuni ya kawaida ya kufiwa. Alipoteza vitu vyote vilivyokuwa na thamani kwake, na kwake ilionekana kwamba hata Mungu alikuwa amekuwa dhidi yake.
Tunaposoma hadithi ya Ruthi, tunaona kwamba mambo yaliboreka kwake kadiri kitabu kinavyoendelea—hasa kupitia huduma ya mkwe wake, Ruthi, lakini pia kupitia Mungu kurudisha hatua kwa hatua mambo yenye thamani katika maisha yake, na kupitia wengine kumtia moyo kuhusu wema wa Bwana. Na wanawake wakamwambia Naomi, Ahimidiwe Bwana, ambaye hajakuacha leo bila jamaa, ili jina lake liwe maarufu katika Israeli. Naye atakuwa kwako mrejeshaji wa uhai wako, na mlishaji wako katika uzee wako: kwa maana mkwe wako anayekupenda, ambaye ni bora kwako kuliko wana saba, amemzaa. Naomi akamchukua mtoto, akamweka kifuani mwake, akawa mlezi wake –Ruthi 4:14-16.
Mwingine anayenijia akilini ni nabii Yeremia. Yeremia aliitwa akiwa kijana, na alitumia muda mrefu sana katika kazi ya kunena Neno la Mungu kwa kundi la wafalme na watu wengine ambao hawakuwa na hamu hata kidogo ya kusikia kile alichokuwa akisema.
Maisha ya Yeremia yalikuwa hatarini daima. Wakati mmoja, alitupwa kwenye gereza la chini ya ardhi lililojaa matope na aliokolewa dakika za mwisho tu. Yerusalemu ilizingirwa mara tatu tofauti kabla ya Wababiloni kuiangamiza kabisa. Katika miongo yake ya huduma, Yeremia aliwaambia watu kile Mungu alichokuwa akiwataka wafanye, na watu waliendelea kukipuuza.
Pengine si ajabu kwamba Yeremia anajulikana leo kama nabii anayelia. Alisema, Na ilaaniwe siku niliyozaliwa; siku ambayo mama yangu alinizaa isibarikiwe. Na alaaniwe mtu aliyemletea baba yangu habari, akisema, Umezaliwa mtoto wa kiume; akamfurahisha sana. Na mtu huyo awe kama miji ambayo Bwana aliiangamiza, wala hakughairi: na asikie kilio asubuhi, na kelele adhuhuri … Kwa nini nilitoka tumboni kuona taabu na huzuni, ili siku zangu ziishie katika aibu? –Yeremia 20:14-18.
Ni muhimu kutambua kwamba katika mifano hii miwili kutoka Biblia, dhambi haionyeshwi kuwa jambo (au sababu) lililowasukuma watu hawa katika unyogovu. Kwa Naomi, pengine ilikuwa mchanganyiko wa kutengwa na nchi yake na kuwapoteza watu aliowapenda sana. Kwa Yeremia, ilikuwa msongo wa daima wa kujaribu kumtumikia Mungu katika taifa ambalo halikumjali Mungu.
* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
Unyogovu daima una sababu nyingi. Yaani, kwa kawaida kuna mchanganyiko wa mambo ya ndani na ya nje yanayomvunja mtu.
Kuna vipengele vya vinasaba na homoni vinavyohusika hapa. Hakuna shaka kwamba baadhi ya watu na familia wana uwezekano mkubwa zaidi wa kupatwa na unyogovu kuliko wengine. Madaktari na watafiti wengi wanafikiri kwamba mabadiliko katika vinasaba vinavyosafirisha kemikali ya serotonini kupitia ubongo yanaweza kufanya baadhi ya watu wawe katika hatari kubwa zaidi ya kupatwa na unyogovu kuliko wengine.
Tofauti hizi za muundo wa vinasaba zinaweza kutusaidia kuelewa kwa nini msongo mdogo sana unatosha kuwavunja moyo baadhi ya watu, wakati wengine wanaonekana kustahimili sana. Kwa kuwa hatuwezi kubadilisha muundo wetu wa vinasaba, hakuna maana ya kujivuna ikiwa tuna tabia ya uchangamfu zaidi kuliko mtu mwingine. Na tukitambua kwamba tuna mwelekeo mkubwa zaidi wa kupatwa na unyogovu, hatuhitaji kuvunjika moyo kwa sababu hiyo. Ikiwa Mungu alituumba kwa namna ambayo tunaelekea kubadilika-badilika kihisia badala ya kuwa wachangamfu kiasili, tunahitaji kutumia hekima kufanya tuwezavyo kudhibiti mambo mengi ya nje kadiri tunavyoweza ili kupunguza hatari ya unyogovu unaolemaza (uliokithiri).
Visababishi vya msongo vya nje mara nyingi ndivyo vinavyochochea hisia za aina hii (kukata tamaa). Inaweza kuwa kifo cha rafiki wa karibu au mwanafamilia, au inaweza kuwa tatizo la kifedha. Ni muhimu kukumbuka kwamba hata matukio mazuri yanaweza kusababisha msongo mkubwa. Akina mama wenye watoto wachanga mara nyingi huendelea na shughuli zao wakiwa wamepata usingizi mdogo sana, huku pia mabadiliko makubwa ya kimwili yakiendelea katika miili yao.
Watu wengine wanaweza kuwa na stadi duni za kukabiliana na matatizo. Kwa bahati mbaya, wengi hukimbilia dawa za kulevya au pombe ili kujaribu kuzima hisia ambazo hawawezi kuzidhibiti kwa njia nyingine.
Jambo la mwisho ni kwamba dhambi na hatia vinaweza kuchochea unyogovu au kuufanya uwe mbaya zaidi. Tunaweza kuona hili katika maisha ya Daudi na Sauli. (Tazama Zaburi sura ya 32) Hii haimaanishi kwamba unyogovu wote ni matokeo ya dhambi—sivyo hata kidogo—lakini dhambi inahitaji kushughulikiwa na kutubiwa ili kusonga mbele.
Kama jambo la pembeni, nitataja kwamba katika uzoefu wangu, watu wenye unyogovu mkubwa mara nyingi wanapambana na hisia kali sana za hatia. Hata hawajui ni dhambi gani ambayo huenda wameitenda; wana hakika tu kwamba Mungu amewakasirikia, na kwamba lazima wamefanya jambo baya. Kutibu unyogovu kutasaidia katika masuala ya uhakika wa wokovu ambayo watu hawa huwa wanakabiliana nayo.
Hii inatuacha na swali la jinsi ya kumsaidia mtu anayekabiliana na mawazo ya aina hii.
Sikiliza
Kusikiliza ni nyenzo yenye nguvu ya kuwasaidia wengine. Sikiliza kwa makini bila kuingilia na kukatiza mawazo hasi.
Huenda ukaweza kuona kwamba si kila kitu ni kibaya na kwamba kuna mambo mengi mazuri ulimwenguni. Kutoweza kwao kuona mambo haya kunahusiana zaidi na mtazamo wao kuliko jinsi mambo yalivyo mabaya kwa kweli. Mtu anayepambana na unyogovu anaweza kujua kwamba kuna watu wenye hali ngumu zaidi duniani, lakini kumkumbusha hilo hakumsaidii sana.
Tia Moyo
Kutia moyo kunaweza kuwa tu kutaja mambo mazuri unayoona katika maisha ya mtu anayepitia hali ngumu. Hili ni jambo ambalo sote tunalihitaji zaidi.
Zaidi ya hayo, tunahitaji kuwahimiza watu kufanya mambo yanayowafaidi kiafya. Wanahitaji kutoka nyumbani, wanapaswa kujaribu kufanya mazoezi, na wanapaswa kujitahidi kula vyakula vyenye afya. Tunaweza kuwasaidia kufanya vizuri zaidi katika maeneo haya yote. (Tazama Wagalatia 6:2)
Omba
…Maombi ya bidii na yenye matokeo ya mwenye haki hutimiza mengi –Yakobo 5:16.
Watu hawa wanahitaji mtu wa kuomba pamoja nao. Wanahitaji mtu wa kuwaombea. Yesu anatutaka tuombe kwa siri, lakini pia inamtia moyo sana mtu anayepitia hali ngumu kusikia wengine wakimwombea. Hii inawasaidia kujua kwamba kuna watu wengi wanaowategemeza kwa maombi.
Kuwa Tayari Kuchukua Hatua ya Kwanza
Watu wenye unyogovu wana nguvu kidogo sana. Zaidi ya hayo, hawajioni kuwa na thamani yoyote, angalau thamani ambayo ingemfanya mtu mwingine atake kutumia wakati pamoja nao. Hawatapiga simu au kutuma ujumbe, na hakika hawatapanga mkutano wa chakula cha mchana au wakati wa maombi.
Ingawa wanatamani mambo haya yote, ni vigumu sana kwao kuchukua hatua ya kwanza ya kuwasiliana na wengine. Kwa hiyo ni juu yetu sisi wengine kuwa tayari kufanya mambo hayo.
Usikimbilie Kuhitimisha
Tunajua hadithi ya marafiki wa Yobu. Walisafiri kwenda kumwona Yobu baada ya janga kumpata, wakakaa kimya kwa mshtuko kwa siku kadhaa walipoona maangamizi yaliyompata. Hatimaye walipoanza kusema, walimhukumu kwa dhambi mbaya waliyodhani alikuwa ameitenda.
Si kosa kuuliza kuhusu dhambi, lakini kuna nyakati nyingi ambapo unyogovu hauhusiani na dhambi. Kuzingatia dhambi mapema mno, au kudhani kwamba ipo, kutasababisha tu mgawanyiko utakaopunguza uwezekano wako wa kumsaidia mtu kupata uponyaji.
Je, ikiwa wewe ndiye unayepambana na unyogovu? Unapaswa kukabiliana nao vipi, na ni mambo gani yanayoweza kusaidia?
Shughulikia Matatizo Mapema
Kila mtu ana nyakati anapokuwa na msongo na kuvunjika moyo sana. Katika taaluma ya tiba tunatumia maneno kama “uchovu uliokithiri” na “uchovu wa huruma” watu wanapoelekea katika hali mbaya. Matatizo haya hujidhihirisha tunapokuwa wepesi wa kuwakasirikia watu wanaotuzunguka, tunapohisi uchovu karibu wakati wote, au tunapohisi kukata tamaa karibu wakati wote. Tunapoona dalili hizi zikijitokeza, ni wakati wa kuchukua hatua ili kuzuia hali isizidi kuwa mbaya.
Pengine hatua ya kwanza ni kujua tu mipaka yetu. Kuna nyakati ambapo tutahitaji kukataa miradi ya kazi au hata shughuli za kanisa kwa sababu hazituachii muda wa kutosha wa kupumzika. Nyakati fulani za mwaka zinaweza kuwa mbaya zaidi—watu wengi hupata matatizo zaidi wakati wa miezi ya majira ya baridi kwa sababu ya mwanga mdogo wa jua.
Kupunguza shughuli katika maeneo yoyote tunayoweza ni muhimu tunapoona kwamba tunaelekea katika hali mbaya.
Usijilinganishe na Wengine
Kila mtu ni tofauti. Kuwatazama watu wanaoonekana kuwa na kila jambo maishani mwao likiwa sawa wakati wewe unapitia hali ngumu hakukusaidii, na huenda kukakufanya uhisi vibaya zaidi.
Kupambana na kukata tamaa hakumaanishi kwamba wewe si Mkristo au kwamba Mungu amemalizana nawe. Kunamaanisha kwamba wewe ni mwanadamu unayeishi katika dunia iliyoanguka dhambini. Hutaki kuendelea kuishi ukiwa umevunjika moyo, lakini pia hupaswi kuamini kwamba wewe pekee ndiye uliyewahi kukabiliana na hili. (Tazama 2 Wakorintho 10:12)
Fanya Mazoezi
Mazoezi ya moyo na mishipa ya damu ni muhimu sana kuongeza kemikali za ubongo zinazohusiana na unyogovu. Haijalishi sana ni aina gani ya mazoezi unayofanya. Kilicho muhimu ni kwamba yaongeze kasi ya mapigo ya moyo wako kwa asilimia 25 hadi 30 juu ya kasi yako ya kawaida ya mapigo ya moyo.
Mazoezi ni jambo gumu kufanya, hata wakati huna unyogovu. Ni vigumu hasa unapokuwa umechoka na mwenye huzuni.
Tumia Wakati na Watu Wanaokutia Moyo
Watu wanahitaji ushirika. Tunapokabiliana na hisia za unyogovu, tunahitaji sana watu wengine karibu nasi ili watutegemeze, waombe pamoja nasi, na watutie moyo. Hakuna mmoja wetu anayekuwa na hali bora kwa kukaa peke yake kwa muda mrefu. (Tazama Methali 27:17)
Shughulikia Dhambi
Dhambi inaweza kufanya maombi yaonekane kutokuwa na matokeo. Hii haimaanishi kwamba kukiri tu dhambi kutaondoa ghafla unyogovu wa mtu, lakini ni sehemu muhimu ya kufikia uponyaji. Ungameni makosa yenu ninyi kwa ninyi, na kuombeana, ili mpone… –Yakobo 5:16.
Kuwa Tayari Kutumia Dawa
Si kila mtu anahitaji dawa. Tumaini ni kwamba ukifanya mambo sahihi (yenye msaada) (baadhi yake yameorodheshwa hapo juu), unaweza kuzuia hali isizidi kuwa mbaya kiasi cha kuhitaji msaada wa matibabu. Lakini kuna hali nyingi ambapo mtu anahitaji tu kuanza kutumia dawa ili zimsaidie kwa njia kadhaa: kulala, kupumzisha akili iliyochoka ambayo haiwezi kutulia, kupunguza maumivu ya kihisia, n.k.
Watu wenye unyogovu mkali vya kutosha wanaweza kuwa katika hatari ya kujidhuru. Huenda hata wasiweze kabisa kuitikia ushauri wa nasaha au matibabu mengine yoyote yasiyo ya dawa kwa hisia hizi. Watu hawa wanahitaji sana kuanza kutumia dawa, kwa lengo la kuacha dawa hizo baadaye watakapoweza kufikiri kwa uwazi wa kutosha kuendelea katika njia sahihi.
Kwa bahati mbaya, faida za dawa hizi zinaonekana kuwa za muda mfupi. Matumizi ya muda mrefu ya dawa za kutibu unyogovu hayaonekani kuboresha ubora wa maisha kwa wagonjwa wengi. Utafiti wa hivi karibuni uliwachunguza wagonjwa waliotumia dawa za kutibu unyogovu na kuwalinganisha na wale ambao hawakuzitumia, ukagundua viwango vinavyofanana vya ubora wa maisha unaohusiana na afya katika makundi hayo mawili. Kwa maneno mengine, makundi mawili ya wagonjwa wenye unyogovu yalipolinganishwa, kundi moja likitumia dawa na jingine bila kutumia, baada ya kipindi fulani (takriban miezi 6) hakukuwa tena na tofauti zozote zilizoonekana katika viwango vyao vya unyogovu. Kwa hiyo, ingawa dawa hizi zinaweza kusaidia kuleta utulivu kwa mtu mwenye unyogovu mkali, baada ya muda “msaada” halisi wa kimatibabu wa dawa huanza kupungua. Inatumainiwa kwamba kufikia wakati huo, mtu atakuwa ametulia vya kutosha ili dozi ipunguzwe hatua kwa hatua kwa usalama hadi kuacha dawa.
Kwa kuzingatia hili, ni muhimu sana kufanya mambo mengine mbali na kutumia dawa ili kujaribu kuboresha hali.
Endelea, Hata Unapojisikia Bora
Mara nyingi, mtu anapokuwa na tatizo la kiafya, atabadilisha kwa makusudi mlo na mtindo wake wa maisha ili kuboresha hali yake. Tatizo ni kwamba dalili zinapopungua, kuna mwelekeo wa kurudia mazoea ya zamani ya kula na tabia za zamani.
Ikiwa umewahi kukabiliana na unyogovu, ni muhimu kuendelea katika njia ya kufanya maamuzi yanayofaa kiafya. Fanya mazoezi mara kwa mara, kula milo yenye afya, dhibiti kiwango chako cha msongo (kadiri uwezavyo), usijipangie shughuli nyingi kupita kiasi, na jitahidi kwa makusudi kukutana mara kwa mara na marafiki wanaomcha Mungu kwa nyakati za maombi na kutegemezana.
Mara kwa mara tathmini hali yako. Ikiwa unapitia hali ngumu, tambua utakachobadilisha ili kuboresha mambo.
Unyogovu umeenea sana katika jamii yetu na katika makanisa yetu. Tunaweza kuushinda peke yetu, lakini kwa msaada wa Mungu na kwa kutegemezwa na ndugu na dada Wakristo, tunaweza kusonga mbele.
Huenda usiwe na furaha tele kila wakati, lakini kwa neema ya Mungu, utakuwa na furaha ya Bwana moyoni mwako, hata katika siku zenye msongo mkubwa zaidi.
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0165032717308819?via%3Dihub
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5430071/
https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0265928
