Mwaka 1900, Kongamano la Kimataifa la Magereza lilifanyika St. Petersburg. Mlinzi mkuu zaidi wa magereza duniani, Tsar wa Urusi yote, msimamizi wa gereza kuu la barafu la Siberia, alifungua vikao. Wakuu wa kifalme na watu wengine mashuhuri wa jamii ya tabaka la juu la Urusi walihudhuria kwa wingi. Kulikuwa na karamu za kifahari na mapokezi. Katika kikao kimoja, mwanasosholojia Mfaransa aliyevaa mavazi ya jioni alisoma makala kuhusu wahalifu wasioweza kurekebishwa. Ilikuwa imewasilishwa kwa ufasaha usio na dosari. “Aina hii ya wahalifu ni wagonjwa wasioweza kupona. Haiwezekani kuwarekebisha. Kitu pekee kinachoweza kufanywa ni kuwafanya wasiweze kudhuru, kwa njia moja au nyingine.”
Baada ya neno la mwisho, alionekana mwanamke mdogo akielekea jukwaani. Alimwomba mwenyekiti amruhusu azungumze, kisha kwa sauti tamu, akizungumza Kifaransa, akasema: “Waungwana, kuna njia moja inayoweza kumbadilisha kila mhalifu, hata yule ambaye, kama wasemavyo, hawezi kurekebishwa. Hiyo ni nguvu ya Mungu. Sheria na mifumo haiwezi kubadili moyo wa mhalifu hata mmoja, lakini Mungu anaweza. Nina hakika kwamba, zaidi ya yote, tunapaswa kujishughulisha na roho za wafungwa na maisha yao ya kiroho.”
Kongamano lilipiga makofi. Huo ulikuwa ujumbe ambao mikutano ya kijamii haisikii mara nyingi.
Mwanamke huyo aliyekuwa kama maono alikuwa Miss Mathilde Wrede, kwa hakika alikuwa Baroness Wrede, ingawa hakuwahi kuonekana kujali cheo chake. Alikuwa na cheo cha kipekee zaidi, “Malaika wa Magereza.”
Baba yake alikuwa Gavana wa mkoa wa Vasa, Finland. Alianza kupendezwa na wafungwa alipowatazama baadhi yao waliokuja kufanya matengenezo kwenye nyumba na viwanja vya gavana; walikuwa wanaume waliokuwa chini ya ulinzi na wenye nyuso za huzuni. Tena, akiwa msichana mdogo, aliona kwa bahati fundi wa chuma akichomelea vyuma vilivyopashwa moto hadi kuwa vyekundu kwenye kundi la wafungwa. Baada ya hapo, samani nzuri za chumbani mwake alizopewa na baba yake kama zawadi ya siku ya kuzaliwa hazikumridhisha tena. Zilitengenezwa gerezani.
Alilelewa katika ulimwengu wa utamaduni, akapata elimu makini pamoja na mafunzo mazuri ya shule za Skandinavia, na alikuwa mwanamuziki mwenye kipawa. Jioni moja, alipokuwa amepanga kwenda na baba yake kwenye hafla ya kijamii, badala yake alienda kwenye mkutano wa uamsho ambako mlei alikuwa akihubiri. Andiko lake lilikuwa Yohana 3:16, na Mathilde Wrede akaitikia, kama ambavyo makumi ya maelfu wamefanya kabla yake, maneno hayo ya thamani. Jambo hilo lilimwaibisha baba yake na watu waliokuwa pamoja naye, lakini moyoni mwake ndege wa haleluya alikuwa akiimba. Siku kadhaa baadaye, mfungwa mmoja alikuja nyumbani kwake kutengeneza kufuli, na walipozungumza alimweleza mambo makuu ambayo Mungu alikuwa amemtendea. “Ah, Bibi,” akamjibu, “unapaswa kuja kutuambia sisi wafungwa habari hizo. Tunazihitaji sana.” Aliahidi kwenda, naye akaenda. Kisha akaenda tena. Alikuwa ameanza kazi ya maisha yake.
Katika kufikia uamuzi wake wa mwisho, alipata mwongozo wa ajabu. Katika kipindi hiki cha awali, alikuwa amekubali kumtembelea mfungwa mmoja lakini akaamua kuahirisha ili afanye ziara muhimu ya kijamii. Usiku uliotangulia, katika maono au ndoto, jambo ambalo hakuweza kulitambua, mfungwa aliingia kwenye chumba chake cheupe akiwa na pingu mikononi na miguuni, zikitoa sauti alipokuwa akitembea. Akasimama katikati ya chumba na kumtazama kwa macho ya huzuni. Alisikia maneno kwa uwazi wa kushangaza: “Maelfu ya wafungwa maskini waliofungwa minyororo wanatamani maisha, uhuru na amani. Waambie neno la Yeye awezaye kuwaweka huru, maadamu bado una wakati.”
Kisha maono hayo yakatoweka.
Alijigeuza kitandani akiwa amefadhaika sana, akifikiria ujana wake, afya yake dhaifu na mzigo ambao kazi ya magerezani ingeleta. Hatimaye akaifungua Biblia yake. Macho yake yaliangukia kwanza Yer.1:6: “Aa, Bwana MUNGU! Tazama, siwezi kusema; maana mimi ni mtoto. Lakini Bwana akaniambia, Usiseme, Mimi ni mtoto; maana utakwenda kwa kila mtu nitakayekutuma kwake, na kila neno nitakalokuamuru utalisema.” Kwa sala, alimwomba Mungu athibitishe utume wake. Andiko lililofuata lililovutia macho yake lilikuwa Eze.3:11: “Nenda kwa watu wa uhamishoni, kwa wana wa watu wako, ukawaambie.”
Baada ya muda, aliitwa Helsingfors, mji mkuu, na alipokuwa akipita mbele ya kundi la wafungwa waliokuwa wamefungwa pamoja kwa minyororo barabarani, akajiuliza kwa nini asitumie muda wake wa ziada kutembelea magereza ya huko. Alikwenda kwa mkuu wa utawala wa magereza, akajitambulisha kama binti ya Gavana wa Vasa, na kuomba kibali cha kutembelea jela na magereza yoyote na yote ya Finland. Mkurugenzi akamuuliza umri wake.
“Nina miaka ishirini.”
“Bado hujafikia umri mkubwa hasa.”
“Hilo ni kosa ambalo litajirekebisha lenyewe baada ya muda.”
Alipata kibali chake pamoja na maelezo kwamba kilitolewa kwa imani kuwa hangekitumia kwa muda mrefu. “Hivi karibuni angehisi kwamba ukumbi wa dansi ni mahali panapomfaa zaidi kuliko ndani ya magereza.”
Huduma yake ilianza katika gereza la Kakola, karibu na Abo, ambako watu mia nne waliohukumiwa kifungo cha maisha walikuwa wamefungwa. Aliombwa azungumze nao katika kanisa dogo la gerezani Ijumaa Kuu. Alipomaliza, walikuwa wakilia. Siku baada ya siku aliwatembelea kwenye milango ya seli zao, akihubiri, akifundisha, akiwaandikia, akiwatia moyo na kuwahurumia. Wafungwa waliokata tamaa zaidi, hata wale waliokuwa kama vichaa, walitulia alipokuwapo. Mfungwa mmoja alieleza jinsi alivyoathiriwa mara ya kwanza alipomwona, alipokuwa akiteseka akiwa nyuma ya kuta nene za gereza. “Nakumbuka waziwazi wakati ule nilipomwona kwa mara ya kwanza akiwa amesimama mlangoni mwa seli yangu. Ilikuwa kana kwamba mwanga wa mchana ulikuwa ukiingia, kana kwamba majira ya machipuko yalikuwa yamekuja na kijani chake katikati ya utasa wa majira ya baridi.”
Kwa miaka arobaini, Mlle. Wrede aliwahudumia wanaume na wanawake waliokuwa nyuma ya nondo. Alikuwa na tiketi ya serikali ya kusafiri kwenye reli zote za serikali ya Finland na alisimamia kwa jumla si wale walio gerezani tu, bali pia wafungwa walioachiliwa na familia za wafungwa, wale waliokuwa kizuizini na wale walioachiliwa. Mtu anayesoma matukio ya maisha yake anapata hisia kwamba mwanamke huyu alipewa karama maalumu kwa kazi aliyokuwa ameitwa kuifanya. Mwandishi wa wasifu wake anafikiri vivyo hivyo, na baada ya kuzungumzia uwezo wake wa asili, busara, uamuzi mzuri na huruma, anaongeza:
“Alijulikana daima kuwa mtu mwenye urafiki, lakini sasa hisia mpya kabisa zilitiririka ndani yake, huruma kali kwa wanaume hao waliokuwa wakiteseka, ambayo hangeweza kuifikiria hapo awali. Ilikuwa kana kwamba cheche ya upendo wa Mungu ilikuwa imeuwasha moyo wake.”
Neno “kuabudiwa” ni dhaifu mno kueleza nafasi yake katika mioyo ya wafungwa wa Finland. Serikali ya Urusi iliendeleza bila kuchoka sera ya ukandamizaji nchini Finland, na makundi ya wafungwa yalitumwa mara kwa mara kutoka Wiborg kwenda kwenye migodi ya Siberia. Mlle. Wrede alikuwepo kuwaaga na kuwafariji walipokuwa wakielekea kwenye kifungo chao cha maisha Siberia. Mtu anaweza kuwazia hali ya mioyo hiyo iliyokuwa imevunjika na kuvuja damu. Pindi moja walimwomba aondoke kabla ya tukio la mwisho. Waliona aibu kwa vichwa vyao vilivyonyolewa na mavazi yao ya wafungwa waliohamishwa. Hata hivyo, jioni ya mwisho alipovuka ua wa gereza, mkono mmoja ulitoka katika kila dirisha lenye nondo kuelekea kwake, na mmoja wa wafungwa akaita kwa kwikwi, “Kwaheri, ewe binti mpendwa zaidi wa nchi yetu, rafiki wa pekee wa kweli wa wafungwa.”
Alipokuwa likizoni, kwa kawaida alitumia majuma kadhaa na rafiki yake wa karibu, Princess Lieven, katika Kasri la Kromon, Livonia. Aliporudi nyumbani, alienda kwenye makazi aliyopanga katika barabara ndogo ya pembeni huko Helsingfors, aliyokodi kutoka kwa rafiki mwingine, Miss Hedwig Haartmann, kiongozi wa Jeshi la Wokovu nchini Finland. Katika nyumba hii aliishi kwa kula chakula kilekile cha wafungwa gerezani, nao walijua hivyo. Hivyo ndivyo maisha haya yalivyokuwa na tofauti hizo—kwa kuzaliwa alihusiana na watu wa tabaka la juu kabisa, na kwa hiari yake akajihusisha na wahitaji wakubwa zaidi. Mchana alitembelea magereza; jioni alitumia kuwasaidia wanaume na wanawake wengine wenye matatizo na majaribu waliokuja kushauriana naye. Mara nyingi alisafiri nchini kuwatembelea wafungwa wake wa zamani, baadhi yao waliokuwa wameachiliwa miaka mingi iliyopita. Kila mahali alipokelewa kwa shangwe kubwa. Mfungwa mmoja wa zamani alimwalika nyumbani kwake na akalala sakafuni mbele ya mlango wake kama mbwa ili asisumbuliwe kwa namna yoyote.
Alijitoa kabisa, hadi senti ya mwisho. Baada ya kukosa usingizi usiku kucha, alipohisi kusitasita kidogo kuanza kazi yake ya kila siku, alikuwa akijiambia kwa kutia moyo, “Leo tena nina fursa ya kushughulika na kazi ya Baba yangu.” Kisha, alipokuwa akishuka ngazi, aliendelea kusema, “Ee mwili wangu maskini! Jinsi ulivyochoka! Sasa tutajaribu tena kuanza kazi. Hadi sasa umejionyesha kuwa mtiifu na mvumilivu upendo ulipokuchochea kufanya kazi. Nakushukuru. Najua hutaniacha kwenye shida.”
Mengi yametokea katika miaka ya hivi karibuni ya maisha ya Ulaya hivi kwamba watu wengi hawawezi tena kukumbuka vizuri mambo ya kihistoria, na mtu husahau mapambano mabaya kati ya pande za Wekundu na Weupe nchini Finland yaliyofuata baada ya mapinduzi ya Urusi. Mapinduzi yalipoanza, wanajeshi Warusi walivamia gereza la Kakola na kuwaachilia wafungwa. Wafungwa hao wa zamani, pamoja na makundi ya Yakobini ambayo mapinduzi yalikuwa yameyachochea kutoka vilindini, walishika hatamu za mamlaka, na ukatokea utawala wa hofu uliofanana sana na ule wa mwaka ’93. Inasimuliwa kwamba watu wa mashambani walifungwa kwenye viti, ndimi zao zikagongomelezwa kwenye meza zao na mkate ukawekwa mbele yao. Kisha waliachwa wafe kwa njaa. Wakati Weupe waliporudi madarakani, walilipiza kisasi chao kikamilifu.
Kwa upande wa uhusiano wa kifamilia, Mlle. Wrede alikuwa upande wa Weupe; lakini katika kazi yake, alikuwa karibu sana na jamii ya Wekundu kama ilivyowakilishwa na wafungwa aliowahudumia. Katika kipindi hicho chote cha misukosuko, glasi yenye maua mawili, moja jekundu na moja jeupe, ilisimama kwenye meza ya sebule yake. Maua hayo yaliwakilisha mahusiano yake ya pande zote mbili. Mlango wake ulikuwa wazi kwa Wekundu na Weupe. Wote wenye uhitaji, wote walioomboleza wapendwa wao waliokufa au waliofungwa, walimwendea kupata ushauri, huruma na msaada. Mara nyingi alinukuu maneno haya katika Matendo, “Paulo akakaa muda wa miaka miwili mizima katika nyumba yake aliyokuwa ameipanga, akawakaribisha wote waliomwendea.” Wakati wa misamaha ya jumla, makazi yake yalijaa wafungwa wa zamani waliofika kwa makundi na kumsonga tangu asubuhi hadi usiku. Wanachama wa Kikosi cha Walinzi Wekundu walimtendea kwa heshima na fadhili kama za watoto, naye aliweza kuwaombea wengi ambao bila hivyo wangeteseka sana.
Siku moja Wabolshevik wawili wa Finland walifika kwenye nyumba yake na kudai pesa. “Nina pesa,” akajibu, “lakini ni za wazee na wagonjwa.”
“Lakini tuna njaa.”
“Mimi pia. Kiamsha kinywa changu kinakuja, nanyi mnaweza kushiriki pamoja nami.” Kilipofika, kilikuwa kipande kimoja tu cha mkate na kabichi kidogo. Wale wawili wakacheka bila kukusudia, na mmoja akanong’ona, “Hakika tumejikuta nyumbani kwa Mathilda Wrede.”
“Ndiyo,” akasema, “hakika mimi ni Mathilda Wrede. Kama mnavyoona, kiamsha kinywa hiki hakitoshi sisi sote, lakini mkija kwa chakula cha jioni kitatosha, nasi tutazungumza kuhusu jinsi wanaume wenye uwezo na bidii kama ninyi mnavyoweza kujipatia chakula chenu.”
Waliondoka huku wakisema “asante sana” na wakiwa wameshika kofia mikononi.
Hapa, kama kila mahali, kileo ndicho chanzo kikuu cha kufungwa gerezani; kileo husababisha ugomvi na mauaji. Siku moja alikutana barabarani na mfungwa mmoja wa zamani aliyekuwa amekunywa kileo. Akamuuliza kama alikuwa na kazi.
“Naam, mimi ni mfanyakazi wa kuweka lami.”
“Unalipwa vizuri?”
“Naam.”
“Basi bila shaka unaweka pesa zako benki.”
“Ndiyo! Kila juma nabeba pesa nyingi kwenda benki.”
“Vizuri. Unaziweka katika benki gani?”
“Zote zinaishia katika Benki ya Sinebrychoff (moja ya viwanda vikubwa vya bia vya Helsingfors).”
“Lakini L-, hilo ni jambo la kusikitisha sana. Ikiwa huna uwezo wa kujizuia na kufanya vinginevyo, nipe pesa zako nami nitaziweka katika benki halisi.”
“Hapana, asante. Nitazihifadhi mwenyewe. Nimezoea bia na lazima niipate maadamu ninaweza kupata hata tone moja.”
“‘Maadamu ninaweza kupata hata tone moja.’ Maneno haya yaliendelea kurudia masikioni mwangu. Lini hasa mafuriko haya ya kileo yanayoua, yanayozamisha nyumba, miili na roho, yatakomeshwa?”
Inasimuliwa hadithi ya mfungwa aliyekuwa akitumikia kifungo cha maisha, ambaye Mlle. Wrede alikuwa amemtembelea gerezani mara nyingi, mwanamume aliyetamani kwa dhati kuokolewa kutoka dhambini. Siku moja alimshangaza kwa kumuuliza, “Bibi, utaniazima broshi yako?”
Kwa miaka mingi alikuwa amevaa pambo hili la fedha lenye umbo la ngao, lililoandikwa kwa Kifinlandi maneno Anno ja Rauha, “Neema na Amani.”
“Usiniulize kwa nini,” akaendelea; “niamini tu unikabidhi, na baada ya saa moja nitakurudishia.”
Mlle. Wrede alikuwa na desturi ya kadiri iwezekanavyo kukubali matakwa ya wafungwa, kwa hiyo akalikabidhi mikononi mwake. Saa moja baadaye lilirudishwa, lakini bila maelezo yoyote. Hata hivyo, aliona kwamba moyoni mwake alikuwa na uradhi mtulivu.
Muda fulani baadaye alimtembelea tena, naye bila kusema neno akampa broshi, nakala inayofanana kabisa na yake, lakini ilionekana kuwa ya pembe ya ndovu. “Ni nzuri sana!” akasema kwa mshangao. “Umeipata wapi pembe hii ya ndovu? Kwa kweli umeitengeneza mwenyewe? Ni nzuri zaidi kuliko ile ya zamani.”
“Si pembe ya ndovu,” akajibu. “Miezi kadhaa iliyopita nilikuta mfupa kwenye supu, na mara moja nikafikiria kuutengenezea Miss Wrede broshi. Umekuwa kwenye jua kwa muda mrefu ili kukausha chembe zote za mafuta. Baadaye nikauchonga uwe kama yako.” Kisha akasema maneno ambayo hayatasahaulika:
“Katika sufuria wanayopikia wafungwa supu, mtu hutafuta vipande vitamu bila mafanikio. Tuseme kwamba huu ni mfupa wa ng’ombe mzee. Mfungwa ameutengeneza kuwa kito kwa ajili yako. Ni rahisi kufikiri kwamba mtu aliyehukumiwa kifungo cha maisha ni kitu kiovu na kisicho na thamani. Lakini umesema kwamba Mungu kwa wema wake anaweza kumkomboa mtu mbaya kama nilivyokuwa mimi. Jua la upendo wake linaweza kuteketeza dhambi zangu zote, kama vile nguvu ya jua ilivyosafisha mfupa huu. Yesu alimpeleka Paradiso yule mwizi msalabani. Bwana kwa rehema zake ana nafasi katika ufalme wake kwa ajili yangu—mwenye dhambi mkubwa lakini aliyesamehewa.”
Maneno ya mwisho ya Mathilda Wrede yalikuwa: “Usiku wa leo nitavuka mpaka. Kuna yeyote awezaye kuwa na furaha kama yangu!”
