Mense word gedefinieer deur hul soeke na die waarheid. Sommige mense soek hierdie waarheid deur persoonlike mag, terwyl hulle probeer oorheers oor hul medemens. Sommige soek die waarheid in plesier en sien selfbevrediging as die grootste prestasie in die lewe. Ander soek verligting deur hul eie gedagtes en redenasies, vir ewiggaande leer, en tog nooit tot die kennis van die waarheid kom nie – 2 Timoteus 3:7. Weereens ander glo ’n lewe van diens sal op sigself beloning wees, en probeer daarom ’n naam vir hulself maak deur die bekendheid van hul dade van diens en barmhartigheid.
Tyd en weer, deur die geskiedenis heen, het die kollektiewe denke van die mens na iets groter as hulself gewend. Godsdiens styg, en godsdiens val, ryke word gestig en storten ineen, filosofieë ontwikkel en val uitmekaar.
Teen hierdie agtergrond van intellektuele golwing het ’n beweging, wat die meeste van my lesers sal herken, wortel geskiet in ’n klein bergstreek van die wêreld. Zürich, Switserland, in die jaar 1525 n.C., is haar gegewe geboortestad en -datum, maar haar wortels is al ’n volle 1500 jaar vroeër gevestig, in Galilea, waar Iemand geleef en die finale antwoorde op al die mens se vrae geleer het.
Die begin van hierdie meer onlangse beweging is goed gedokumenteer. Kortliks is dit gestig deur ’n klein groepie uiteenlopende studente, geestelikes en gewone mense wat die waarheid in haar suiwerste vorm gesoek het. Die verhale van Conrad Grebel, Felix Manz en George Blaurock is vir baie van ons bekend. Hulle het probeer skei van die geestelike korrupsie wat hulle omring het, terwyl hulle die begin vestig van wat bekend sou word as die Anabaptistiese beweging.
Hierdie drie het binnekort die ondersoek van die burgerlike en geestelike owerhede van hul tyd in die gesig gesien en lyding en benoudheid vir hul geloof deurgemaak. Twee van hulle het uiteindelik hul lewens gegee vir die waarheid wat hulle so hoog geag het. Felix Manz was die eerste Anabaptis wat gemartel is. Op 5 Januarie 1527, nie twee jaar na sy moedige herdoop nie, is hy in die Limmatrivier wat deur Zürich vloei verdrink. Sy laaste woorde was: “In u hande, o God, beveel ek my gees.”
Die Anabaptistiese beweging het verder geleef as hierdie drie mans.
Dit het versprei en gegroei deur Morawië, Nederland, Switserland en die Palts-streek van Duitsland. Byna honderd jaar later was daar ’n ander prominente leier in die Zürich-heuvels; hierdie een was ’n bejaarde boer. Hy was goed geoefen in die leiding van sy kudde deur die gety en vloei van die uitdagings wat die gelowiges van daardie tyd in die gesig gestaar het. Sy naam is Hans Landis.
Die jaar was 1613, 26 Januarie om presies te wees. Op die klein kasteel Wadenswil, aan die oewer van die Zürichmeer, het ’n bejaarde Hans Landis, saam met veertien van sy kerklede, bymekaarkom. Die bekendste onder hierdie was Galli Fuchs, ’n skoolonderwyser en onlangse bekering, sowel as Bachman, ’n smeed en welbekende oproeriges, wat ook onlangs bekeer was. Daar om met hulle te vergader, was nege kerk- en staatsamptenare, insluitende die burgemeester van Zürich, Rudolf Rhan; sy hoof van polisië, Conrad Grebel (skynbaar ’n naamgenoot van die oorspronklike herdooper van byna ’n eeu tevore); en verskeie plaaslike predikante van Zürich se Protestantse kerk. Die rede vir hierdie vergadering was dat Hans se geestelike werk geseën was, en sy klein gemeente vinnig gegroei het, wat golwe veroorsaak het in die bywoning van landelike parochies wat aan die Protestantse kerk behoort het. Afname in bywoning het verskeie probleme vir hierdie gekombineerde kerk-en-staofs regering meegebring.
Eerstens het die Protestantse Kerk groot fondse van haar parochiane ingetrek. Dus is ’n ander kerk wat wegtrek en mense bekeer nie net as ’n geestelike bedreiging beskou nie, maar ook ’n finansiële een. Die kantonne van die area het dikwels by godsdiens-gedrewe vyandighede betrokke geraak, wat gewissel het van woedende debatte tot volskaalse militêre veldtogte. Tweedens is afwykende geestelike leerstellings wat met die regering se amptelike godsdiens nie saamstem nie, dikwels gedurende tye van burgerlike onrus bekendgestel, en die boere-opstande van nabygeleë kantonne was nog vars in die gedagtes van plaaslike adel en geestelikes. Gebeure soos die Muensteriete en hul geweldadige interpretasies van Skrif het ’n duidelike waarskuwing gebly van godsdienstige ywer wat uit die hand loop. Hierdie opstande het plaasgevind toe die Katolieke kerk in die area ingestort het, wat geleenthede geskep het vir nuwe en soms ekstreme oortuigings om wortel te skiet. Nou het Hans en sy kerk se optredes vir hierdie amptenare gelyk aan sake wat op die grens van rebellie en verraad was.
Hierdie vergadering was nie die eerste ontmoeting wat Hans Landis en sy kudde met die plaaslike owerhede gehad het nie. ’n Eerder ondersoek is byna vier jaar tevore gedoen. Hierdie verslag het hul byeenkomplekke aangedui as die woude, skure en selfs Hans Landis se huis. Geen lys van lede is egter ingesluit nie, aangesien selfs die Protestantse bure van die kerk geweier het om enige van die Anabaptiste te noem. Nie net het die plaaslike bevolking geweier om saam te werk met die benaming van enigiemand in Hans se gemeente nie, maar dit is ook gerug dat die Taufer ’n algemene fonds gehad het, onder toesig van die diaken Jacob Isler, waaruit hulle voorsiening gemaak het vir behoeftes binne hul gemeenskap. Vir die amptenare het dit gelyk na niks anders nie as ’n ander strik om die arm mense van die gemeenskap te oorreed om hul kerk te verlaat en by Hans en sy groep aan te sluit.
Burgemeester Rhan het die vergadering geopen en sy gehoor aangespreek as “Eerwaardige, hoog en geleerd, godvrugtig, edel, verstaanbaar, wys, (en) liewe here.” Daarna het hy tot Hans en die broeders met hom gepraat en ’n hartlike groet uitgespreek van “Eerwaardige, liewe en goeie vriende” voordat hy hulle aan hul posisies herinner het deur na hulle as “onderdane” te verwys. Ná hierdie nie te subtiele manewales het hy hulle bevraagteken en gevra vir ’n verduideliking oor “die redes [waarom] julle van ons kerk geskei het en … ’n afsonderlike sekte begin het.” Ná hierdie vraag het hy hulle verseker dat die raad gewillig was om verdraagsaam te wees, maar dat die separatiste “nie die geduld en goedhartigheid van die here moet misbruik nie.”
Op hierdie inleiding het Hans vergunning gevra dat hy en sy broeders sou opstaan en hul “Genadige Here” sou toespreek. Dit is toegestaan, en hy het opgestaan en die burgemeester bedank vir sy vriendelike woorde van groet voordat hy hulle belangstelling in die Anabaptiste se oortuigings bevraagteken het, aangesien hy volgehou het dat hulle dit dikwels tevore gehoor het. Hy het hierby aangeheg dat al hulle leer “niks anders is as wat Christus geleer het en wat die apostels geskryf het nie.” Soos tevore het die Anabaptiste eenvoudig gevra om toegelaat te word om hieraan vas te hou, en hul regering te ondersteun in sake wat nie met hulle oortuigings te doen het nie. Hulle sou ook voortgaan om vir die regering en hul leiers te bid.
Burgemeester Rhan het nie vriendelik gereageer op hierdie antwoord nie en het dit opgeneem as ’n insinuasie dat hy en die Protestantse kerk nie die gebooie van Christus gehoorsaam nie. Hans, toe hy hierdie teenreaksie hoor, het verlof gevra om sy groep vir ’n rukkie uit die vertrek te neem. Toe hulle terugkom, is Galli Fuchs voorgestel en het hy ’n getuienis aan die here gegee, waarin hy sy geestelike reis deur beide die Protestantse en Katolieke kerke uiteensit, en opgemerk het dat hoewel beide wel preek vanaf die kansel, albei hierdie leer deur hul goddelose lewens ontken het. Nadat hy die Anabaptistiese geloof en toepassing bestudeer het, is Galli bekeer.
Die amptenare was skepties en het aangevoer dat Galli se punte “nog steeds geen rede vir julle skeiding toon nie.” Ná hierdie antwoord is nog ’n bekeerling na vore gebring; hierdie een was die smeed Bachman. Bachman is dadelik deur Conrad Grebel (nie die Anabaptistiese stigter nie), die hoof van polisië van Zürich, herken as een van die plaaslike rowdies—“Dit is waar, jy was goddeloos [en] daar is niemand in die hele omgewing met wie ek meer moeilikheid gehad het as jy nie.”
Bachman se getuienis het baie van Galli se punte weerspieël, veral oor die suiwerheid en afgesonderdheid van die ware kerk, en het ge-eindig met ’n aanhaling uit Sirach: “Wie in teer roer, sal besmeer word.”
Die debatte het voortgeduur, met ʼn konflik wat opglaai het rondom nagmaal, die voorbeeld van kerkleiers en die kennis van verlossing. Toe die vergadering eindig, kon Galli Fuchs nie ’n laaste opmerking weerstaan nie: “As julle ons die kerk by Hirzel sou gee, … sou julle sien … wie die groter skare sou hê!” Dit het ’n uitbarsting van lag in die vertrek teweeggebring, en Hans het ’n laaste geleentheid aangeryp om te praat en gesmeek: “O, liewe here, laat ons bly by wat ons glo.”
Na hierdie pleidooi het die burgemeester beraadslaag en uiteindelik besluit dat die broeders verlof sou kry om te gaan sonder arrestasie, wat by hul uittrede gehoor is om in ooreenstemming te spreek: “Ons sou ook lewe, liggaam, eiendom en bloed gee.” Binnekort sou hulle die geleentheid kry om hierdie verbintenis te leef.
Vyftien maande het verbygegaan. Hans is in die Wellenberg-toring in Zürich opgesluit, saam met Galli Fuchs, diaken Jacob Isler, Hans Meili, Stephen Zehnder en Paul Degia (ʼn inboorling van Milaan, Italië). Daar is hulle veertien weke lank aangehou en herhaaldelik oorred, ondervra en gedreig. ’n Bevel is uiteindelik uitgereik dat hulle die kanton Zürich moes verlaat, maar Hans het geweier, waarop die raad met ’n bedreiging gereageer het wat dikwels as erger as die dood beskou is. Die raad het gehandhaaf dat weens hierdie mans se burgerlike ongehoorsaamheid, nie hul geloof nie, hulle gestraf sou word as galeislawes om aan boord te roei op die skepe van Frankryk in die Middellandse See.
Jacob Isler het by die here gesmeek en gevra hoe hulle so iets kon doen, terwyl hulle geweet het dat die Taufer (Anabaptiste) nie hul gesinne kon verlaat nie. Stephen Zehnder het bygevoeg: “Ons sou nie vrees om oor see en water te gaan nie, aangesien dit ook die skepping van God is.” Ten spyte van hierdie smeekbedes het die raad hul bedreigings laat geld en al ses mans tot die galeie gevonnis.
Die vonnis het skokgolwe deur die gemeenskap gestuur. Die lewensverwagting vir ’n jong, gesonde galeislaw was nie meer as drie jaar nie, en daardie drie jaar sou gevul wees met honger, blootstelling, slae en uitputting. Selfs in die swaarder Katolieke kantonne was hierdie vonnis streng. In die meer toegeeflike Protestantse gemeenskap het dit openbare verontwaardiging veroorsaak.
Aan al die gevangenes is een laaste kans gegee om die kanton te verlaat, waarop drie van hulle toegeggee het. Maar Galli Fuchs, Stephen Zehnder en Hans Landis het standvastig geweier om van plan te verander. Hulle is gevolglik onder wag na die weste gelei na ’n Franse ambassadeur in Solothurn, ’n dorp in die kanton Bern. Bern het soortgelyk aan Zürich gereageer, met ’n losprys wat aangebied is vir die vrylating van die gevangenes. Toe dit misluk het, is ’n vijl heimlik in hul sel in Solothurn ingeskuif. Die kettings van die gevangenes is vinnig deurgevijl en hulle het die stad gevlug en teruggekeer huis toe. Eenmaal daar het die bevolking, steeds verontwaardig oor hul behandeling, geweier om hulle aan die owerhede te rapporteer.
Nuus van die ontsnapping het versprei en gegroei, en Hans was spoedig besig met die doop van die nuwe bekeerlinge en het selfs verskeie huwelike toesig gehou. Die Anabaptiste het voorspoedig gebly en die arm mense van die gemeenskap gehelp deur kos en rentevrye lenings uit hul aalmoesfonds. Hierdie hernieude aktiwiteit het die amptenare kwaad en bang gemaak, wat uiteindelik besluit het dat die pogings van hul bejaarde leier nodig sou wees om neutraal gemaak te word.
Hans is dadelik gearresteer na hierdie besluit en weer in die Wellenberg opgesluit. Hier is die bedreigings en vermanings van die owerhede verhoog. As hy nie sou herroep of ten minste die kanton sou verlaat nie, sou hulle hom hoef te doodmaak.
Sulke bedreigings het Hans nie laat wankel nie. Hy het eerder die heersers verman om nie sonde te doen in hul behandeling van hom nie en bevestig sy besluit dat hy “hom aan God gegee het” en “gereed was om te wag wat God oor hom sou laat kom.”
Hierdie dapper houding van Hans het by die owerhede ’n soortgelyke besef gebring: hulle sou hul bedreigings moet uitvoer. Hulle het Hans as ʼn rebel beskou en aangevoer dat hy “sy eie heer en meester wou wees ongeag die eervolle owerhede,” en dat hy die “hardkoppige, oproerige weerstand van goddelose mense” getoon het. Ondanks hierdie aantygings en hul bedreigings het die magistraat besef dat ’n teregstelling ’n ongewilde onderneming sou wees. Hans was goed gerespekteer deur die plaaslike bevolking en het selfs verbindings in Amsterdam gehad, waar sy dogter gewoon het en getroud was met ’n Nederlandse Mennoniet.
Beampte Grebel, die Protestantse geestelikes, en verskeie ander het baie tyd in gesprek met Hans in sy tronksel deurgebring, maar sonder sukses. Teen Donderdag, 29 September 1614, het hulle besef dat hy volkome onbeweeglik in sy geloof was en onwillig om te herroep of die kanton te verlaat. Hierdie verslag, aan die here voorgelê, het hulle in diepe beraad gedryf. Sommige het voorgestel om Hans se oor openbaar af te sny en hom te balliseer, terwyl ander lewenslange tronkstraf meer gepas geag het. Die saak is te middagmaal ter stemming gebring en ’n meerderheidsbesluit is vinnig bereik. Hans Landis sou onmiddellik publiek onthoof word.
Hans, toe hy die beslissing hoor, het dit aanvanklik as nog ’n truuk beskou om hom tot herroeping te oorreed. Maar toe hy die bekende openbare teregstellingsplek in Zürich nader, het sy gesig vaal geword en het sy hande na sy kop gevlieg. Hy het hom egter vinnig herwin, geglimlag en die skare gesmaad om nie te huil nie, aangesien hy op sy goeie hoop vertrou het. Toe hy sy vrou en kinders daar sien, het hy hulle gevra om te gaan sodat sy vasberadenheid nie verflou nie.
Die vonnis is voorgelees; Hans het stilgestaan. Geen woord van kritiek is geopper teen sy persoonlike morele lewe nie. Die saak was eerder sy weiering om sy kerk te ontbind. Hy het standvastig gebly, en so het die beroepsman, Paul Vollmar, Hans na die teregstellingsplek gelei. Sommige waarnemers het beweer dat Vollmar Hans losgelaat het, en hom blykbaar ’n uitweg gegee het. Toe Hans nie gebruik nie, het Vollmar sy hande na God opgelig en vergifnis gevra vir wat die wet van hom vereis het om te doen. Hans het, glimlaggend, die man vergewe, terwyl verskeie kerkpredikante hom aangeraai het om te herroep, maar Hans het geantwoord dat hy geen bekering in hulle gesien het nie.
Vollmar, toe by die teregstellingsplek, het Hans ’n geleentheid gegee om ongestoord te praat, en Hans het kortliks gesê: “Ek weet nie wat meer ek sou sê as dat ek wens dat almal tot die kennis van hul sondes sal kom en sal bekeer, sodat hulle gered mag word; dit wens ek vir almal.”
Toe het hy, binne sig van die plek waar Felix Manz byna ’n eeu tevore sy lewe gegee het, gekniel en sy kop gebuig. Die swaard flits afwaarts, en daarna het Paul Vollmar die rituele vraag gevra: “Het ek hierdie man regtens ter dood gebring?”
“Ja,” het die antwoord gekom, “jy het hierdie arme man tereggestel.”
Die onmiddellike impak van die offers van die bejaarde Hans was ’n golf van ondersteuning en verontwaardiging deur die nie-Anabaptistiese gemeenskap. Rhudlof Rhan en Conrad Grebel het voortgegaan om druk op die oorblywende Anabaptiste uit te oefen en Margaretha Landis, Hans se vrou, na haar weiering om aan hul eise te voldoen in die stads-hospitaal in isolasie opgesluit. Hans se kinders het ook standvastig gebly en geweier om te herroep, maar verskeie van sy kleinkinders het kort ná hul oupa se teregstelling begin om die stads-kerk by te woon.
Die plaaslike Anabaptistiese gemeente het ook sterk gebly. Haar geestelike nageslag sou die woord van Christus saamneem toe, ’n eeu later, ’n groot emigrasie hulle op die ongerepte strande van die Nuwe Wêreld laat neersit het. Hier, in die godsdienstige vryheid van Pennsylvania, sou hulle nuwe gemeenskappe stig waar die geloof wat Hans Landis sy lewe gekos het, deur toekomstige generasies sou floreer. Vandag is daar gelowiges regoor Amerika wat probeer om hul geloof volgens hul oortuiging te leef, wat op die plek is waar hulle is weens die lewe wat Hans sowat 400 jaar gelede geleef het. Sommige is sy nageslag, en sommige is vriende van sy nageslag. Mag ons geïnspireer word om te wandel soos Jesus gewandel het, net soos Hans.
