Julle is die sout van die aarde: maar as die sout sy geur verloor het, waarmee sal dit gesout word?… –Matteus 5:13.
Een sou wonder waarom die Anabaptiste, die vroeë kerkvaders, kerkgeskiedskrywers, en veral die oorspronklike bron van ons geloofsoortuigings, Christus Self, so ʼn felle en absolute benadering tot die skeiding van kerk en staat bepleit het. Waarom het hulle eenstemmig voorgestaan, geskryf en andersins gewaarsku teen enige vorm van politieke betrokkenheid deur Christene? Miskien word dit die beste beantwoord deur na die gevolge te kyk van Christene wat hierdie opregte waarskuwings verwerp het, hul Goddelike trou afgelê het, en hulself aan ʼn gebrekkige en uiteindelik nuttelose aardse koninkryk verbind het.
Die Mennonite van Duitsland is ʼn besonder interessante en waarskuwende episode in die historiese verhaal van Christelikheid en Anabaptisme—nie net weens hul relatiewe nabyheid tot ons tyd nie—maar ook omdat hulle byna geheel en al aan ʼn wêreldse leier en agenda toegewy was. Wat het hulle tot so ʼn on-Christelike posisie gedryf? ʼn Ware begrip van hul verhaal moet natuurlik by hul oorspronge begin.
Die Mennonite van die 20ste eeu in Duitsland het van die eerste Anabaptistiese groepe afgekom, maar anders as ons voorouers het hulle in die Ou Wêreld gebly in plaas daarvan om na die Nuwe Wêreld te emigreer. Daar het ʼn aantal faktore hulle tot ʼn unieke posisie binne wêreldgebeure gelei, ʼn posisie wat hul sterkte op ʼn globale verhoog sou toets.
Die begin van die 20ste eeu het die Eerste Wêreldoorlog gebring, wat geëindig het met die nederlaag van Duitsland en sy bondgenote. Die daaropvolgende vredesverdrage is so gesmee om Duitsland te verneder en te knak, deur dit met ʼn byna onbetaalbare oorlogskuld op te laai en sy regte om ʼn weermag te bou te beperk. Die Duitse volk het, weinig verrassend, hierdie vernedering bo-op die kwaad van die oorlog verloor vererg ervaar. Hul wrok het geswel en het gou in nasionalistiese bewegings gemanifesteer, waarvan die mees opmerkenswaardige die Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty (die Nazi-party) was. Die party is in 1919 gestig, en Hitler was een van sy eerste lede. Hy het gou die leierskap van die party aangeneem en volgelinge aangetrek met sy “ons teen hulle”-retoriek en sterk leierskap.
Die partygroei was gering in die dekade na sy stigting. Gedurende hierdie tyd het Hitler voortgegaan om die Nazi’s volgens sy eie wil te vorm. Haat vir meeste nie-Duitse (Ariese) groepe het ʼn sentrale partytema geword, tesame met ʼn geweldadige afkeer van kommunisme. Die party was egter nie groot genoeg om meer as ʼn marginale stem te wees nie, en het slegs ʼn klein deel van die Duitse kiesers verteenwoordig.
Onbelangrikheid het egter nie geduur nie. Die Groot Depressie het die katalisator vir die Nazi’s se opkoms tot mag gebring. Toe die globale mark geknak het, het meer as 2 miljoen Duitsers hul werk verloor. Werkloos het hulle by die charismatiese leierskap aangesluit wat belowe het om hulle werk te gee, hulle mag te gee, om “Duitsland weer groot te maak”. In ʼn hupstoot het Hitler legers volgelinge bygevoeg.
Die duisende nuwe Nazi-partylede het die party in staat gestel om baie plaaslike verkiesings ernstig te betwis, en in Duitsland se Parlement het hulle genoeg stemme gekry om beleidmaking te beïnvloed. Op die lang duur het hul politieke mag Hitler die amp van minister-president (premier) ingehou. Nadat hy daardie pos vasgemaak het, het hy voortgegaan om die Duitse regering omver te werp en homself en sy party as die onbetwiste heersers van Duitsland te vestig.
Waarom het so ʼn man, en so ʼn beweging, die aandag en aanbidding van ʼn kerk wat baie van dieselfde bely as ons, getrek? Liefde vir ons vyande, skeiding van die wêreld, en nie-weerstaanbare houding het nie met die boodskap van die Nazi’s geblyk te versoen nie. Die antwoord, soos by die meeste terugvallende kerke, het die beste gebeur in klein stappe en oor tyd.
In 1929 het die Mennonite onder die oog van Duitsland en sy vinnig uitbreidende Nazi-party gekom. 13 000 Russiese Mennonite-vlugelinge het in Moskou neergedaal en ʼn uitweg uit die Kommunisties-beheerde land gesoek. Die Nazi’s het die situasie aangegryp en die Mennonite gebruik as veronderstelde bewys dat Ariërs (volke van Duitse afkoms, soos die Mennonite) onbillik deur die res van die wêreld uitgebuit is. Hierdie beeld is deur staatspropaganda-departemente aangeblaas, wat geskifte, brosjures en selfs twee uiters gewilde films versprei het wat die Mennonite uitgebeeld het as sterk, rooi-bloedige Duitsers wat dapper teen die onregverdige onderdrukking deur die Russiese Kommuniste staan. Hierdie pogings het die vlugtelinge nasionale aandag besorg, wat gevolglik tot hul toelating in Duitsland gelei het.
Terwyl baie Mennonite as vlugtelinge en andersins Duitsland binnegekom het, was daar ook florerende, gevestigde gemeenskappe wat dieselfde patriotiese make-over deur die Nazi-propagandiste gekry het. Ongelukkig het hierdie kerke die Nazi-aandag verwelkom en gegaan sover as om aan Hitler ʼn brief te stuur waarin hy bedank is vir die wees die “verlosser van die Duitse volke” en waarin hulle hul steun aan sy regering belowe het. Dit is merkwaardig dat Hitler, ʼn man wat baie besig was om ʼn opkomende wêreldmoondheid te bestuur, persoonlik op hierdie brief gereageer het met ʼn nota waarin hy die kerke bedank vir hul steun en ʼn begeerte vir verdere samewerking ten bate van beide die Nazi’s en die Mennonite uitgedruk het. Die kerk het verder verflou onder hierdie skynbaar voordelige verhoudings.
’n Besonder skokkende geval van Mennonite politieke betrokkenheid het gekom van die kerke in of rondom Danzig. Danzig en die omliggende platteland was lank deel van die Duitse Ryk, totdat die einde van die Eerste Wêreldoorlog die streek van Duitsland geskei het en dit in wese ʼn buffergebied tussen Duitsland en Pole laat word. In 1939 sou Hitler een van sy eerste bewegings in Europa maak deur Danzig te annekteer, waar die Nazi’s die meeste van die 1930’s party-invloed opgebou het. Die Mennonite van die area, wat slegs ’n generasie tevore Duits was, het hul nuwe rol in die toekomstige Duitsland verwelkom en by byna elke vlak van die Nazi-party betrokke geraak. Otto Andres het die tweede hoogste gegradeerde Nazi van die Danzig-area geword, en talle van die 6 000 gelowiges in die omliggende gemeentes het by verskeie Nazi-organisasies aangesluit. Die mans het dikwels deelgeneem aan die paramilitêre SA en SS, terwyl hul vroue en dogters by ooreenstemmende vroue-groepe aangesluit het. Kerke is deurdring van aktiewe Nazi’s, selfs so ver dat hulle in kerkleierskap aanvaar is. Op een punt is vyf van die sewe plaaslike kerke deur aktiewe partylede gelei.
Die Tweede Wêreldoorlog was die finale stap in die Mennonite se integrasie met die Nazi’s. Die Duitse konsentrasiekamp Stutthof verskaf slaweknegte aan talle Mennonite-besighede. Mennonite-kerke het oorlogspogings georganiseer, insluitend die werwing van hul jong mans om in die Duitse weermag te dien. In ʼn besonder verwronge geval was ʼn Mennonite-dokter, Johan Klassen, persoonlik verantwoordelik vir die dood van meer as honderd gestremde kinders.
Miskien die kommerwekkendste episode in hierdie donker verhaal van terugval kom ná die oorlog. Mennonite-leierskap, wat tot ʼn mate die afgronde waarin hulle geval het besef het, en die geregtigheid wat deur die Neurenberg-proses sou volg opgemerk het, het effektief die skuld van hul skouers afgeskud. Hulle het by hul Mennonite-broers oorksee appèl aangeteken en hulle oortuig van hul onskuld, hul betrokkenheid by die Naziregime so verdraaiend dat hulle hulleself as slagoffers kon voorstel. Amerikaanse Mennonite het hierdie nou-vlugtelinge op baie maniere gehelp, verskaf alle soorte bystand, en uiteindelik verhoed dat die meeste van hulle moontlike tronkstraf of die doodstraf moes ondergaan. Die oorblywende Duitse kerke het uiteindelik uiteengeval of na die Americas geëmigreer.
As ʼn groep wat oorspronklik oortuigings identies aan ons eie aangehou het so kon afwyk tot by kindermoord en slawearbeid, dan moet die vraag gevra word: “Sien ons hul dwaasheid vir wat dit was?” Waarom het die kerke van Danzig die vooruitgangsaanbiedings van wat, in retrospek, ʼn duidelik on-Bysbels, on-Christelike beweging was, aanvaar?
Die oorsprong van hul ondergang was verrassend eenvoudig. Die Mennonite van Duitsland het vergeet wie hul ware Heerser was. Geen aardse koninkryk in oorlog sal ʼn troue aan die vyand tolereer nie, en die Koninkryk van die Hemel ook nie. Die trots in hul aardse koninkryk, die strewe na aansien en mag, het alles tot ʼn voorspelbare einde gelei. Hul sout het sy geur verloor, en hulle is uitgeskop en vertrap. Dit is ʼn waarskuwende verhaal oor die gevare van ʼn ongelyke juklegging van die kerk met die wêreld.
Bron:
anabaptisthistorians.org/2018/02/07mennonites-and-the-holocaust-an-introduction
