Jesus, toe Hy opgevaar het na Sy hemelse woning, het aan Sy dissipels ’n finale opdrag gegee — aan diegene wat fisies daar was terwyl Hy in die wolke verdwyn het, sowel as aan die menigte gelowiges wat Hom deur die eeue sou leer ken. Die verhaal van Sy lewe en Sy evangelie moes aan die hele wêreld verkondig word deur diegene wat Hom Here noem. Hierdie wêreldwye verspreiding van die Woord sou, in die latere visie van Johannes, as een van die voorwaardes aangekondig word vir Jesus se seëvierende terugkeer aan die einde van die tyd. Johannes self sou as ’n voorbode van hierdie eindtyd beskou word, op grond van Jesus se woorde soos deur Johannes aangeteken … As ek wil dat hy bly totdat ek kom, wat is dit vir jou? Volg my. Johannes 21:22.
Die vroeë Christene het, verstaanbaar, gevoel dat die terugkeer van Christus onmiddellik was, selfs binne die eerste eeu. Die vinnige uitbreiding van die Christendom, die volledige morele verdorwenheid van die Romeinse kultuur, en die toenemende intensiteit van vervolging teen hulle het skynbaar op ’n vinnige en seëvierende terugkeer van hul Here gewys.
Nou, tweeduisend jaar sedert Christus daardie belofte gegee het, lyk Sy spoedige wederkoms net so onmiddellik soos dit vir die gelowiges van die eerste eeu gedoen het. Spekulasie oor die tyd van Sy wederkoms, die wyse daarvan, en die bydraende faktore, is altyd huidige en omstrede onderwerpe. In die lig van hierdie voortgesette ernsige verwagting van die eindtye, wat kan ons leer oor ons interpretasies van profetie van dié wat in vroeër eeue die profetiese gedeeltes van die Skrif probeer ontcijfer het?
Jesus se eerste koms was omring en oorheers deur miskien die mees herkenbare waninterpretasie van profetie in die Bybel. Ongeveer vierhonderd jaar van relatiewe stilte van God het Sy inkoms in die wêreld in ’n fisiese, menslike liggaam voorafgegaan. Sy geboorte sou onmerkbaar wees in ’n samelewing wat nie net dringend ’n Verlosser nodig gehad het nie, maar ook een verwag het om te kom. Daniël, wat die woorde opgeteken het wat God hom gegee het, het van ’n komende Messias vertel en het selfs ’n tyd gegee waarop Hy sou verskyn. Nou het die Jode onder Romeinse bewind gemoddel, en hulle het hul hoop gehang aan wat hulle gedink het ’n skielike en seëvierende uitwissing van die Romeinse troepe en invloed uit hul lande sou wees. Vir ons is dit duidelik dat hulle interpretasie van profetie nie net onjuist was nie, maar vir baie sou dit hulle so aflei dat hulle nie eens die ware Verlosser herken of erken het wat na hulle gestuur is nie.
Maar wat het veroorsaak dat hierdie verkeerd geïnterpreteerde siening ontstaan het? Vir ons blyk dit heel natuurlik dat Jesus op die arm en behoeftiges sou fokus eerder as om teen ’n bezettingsleër op te staan. Joodse historieskrywers gee ’n interessante, maar skaars verrassende, antwoord op die mislukking van die meerderheid van hul volk om Christus te herken vir wie Hy was.
Die godsdienstige atmosfeer van Israel in die eerste eeu was een wat deur korrupsie, omkopery, magslust, en al die onaangename aspekte van ’n volkome polities gemotiveerde hoër klas gedefinieer is.
Die priesters, eens deur God gekies om Sy dienaars te wees in die heiliging van Sy kinders, het verlaag tot die koop van hul diensteposisies, veral in die hoëpriesterlike amp, waar God beveel het dat een hoëpriester die volk sy lewe lank moes dien. In Jesus se tyd is die verantwoordelikhede van die leiding van die kinders van Israel egter uitgedeel, en die rol het dikwels van hand tot hand gewissel op termyn van een jaar. Om hoëpriester te word was ’n saak van afkoms. Die meeste hoëpriesters het uit ’n paar groot, invloedryke en ryk families gekom, aangesien ’n mens dikwels in die geleentheid van hierdie amp moes koop.
Dit was nie net die hoëpriesterlike amp wat korrup was nie, maar die meeste vlakke van prominente geestelike leierskap is deur die ryk elite gevul wat die verbindings en rykdom gehad het om in belangrike rolle onder die Jode geplaas te word.
Hierdie onaangename agtergrond verduidelik selfs meer waarom Jesus so oor die godsdienstige leiers van Sy tyd gevoel het. Hierdie bedrieërs het nie hul priesterdienste beklee om die Vader te dien nie; hulle het dit gedoen vir eie gewin, die tempel in ’n markplek verander en die gewone mense aan die kant gesit deur hul gestryery oor die fynbesonke detaille van die Wet.
Dit is dus nie verrassend dat hierdie leiers ’n Messias gesoek het wat by hul doelwitte, ideale en moraal sou pas nie, eerder as een wat hulle vir hul skynheiligheid, hebsug en selfgesentreerde ambisie sou verman. Hul siening van profetie was so wan en korrup deur hul lewenstyl dat selfs die wonder van ’n opstanding hulle nie kon beïndruk om Christus se krag as van God te sien nie. Hierdie vertekende verwagting van ’n oorwinnende bevelvoerder, wat op ’n oorlogspaard oor die politieke vyande van hierdie elite sou ry, is ook aan die gewone Jood aangepas. Eeue van gevegte vir net die vryheid om te aanbid, soos in die geval van die Makkabeërs en die Grieke, het ’n gevoel van nasionalisme diep in die kollektiewe gemoed van die Joodse volk ingedruk. Diegene wat die meeste daaraan geklous het, was diegene wat die meeste uit hierdie stelsel van eksklusiewe toegang tot God en Sy beloftes ontvang het. Vir die onderdruktes deur die streng en dikwels mensgemaakte wette van die Joodse samelewing, was ’n God van vrede en liefde wat die behoeftiges na Hom sou trek meer welkom as ’n Verlosser wat bloot nog ’n aardse regering sou instel om die armes te regeer, die weduwees te onderdruk en die goddeloses te beloon.
Dit was nie die laaste keer dat ’n onderdrukte volk mislei sou word nie, soos die Romeinse bewind nog ’n groot misstap in die kollektiewe interpretasies van God se volk sou toon. Hierdie keer sou die leringe van Jesus en die woorde van Sy dissipels verkeerd geïnterpreteer word om by die veranderende politieke en godsdienstige landskap van die vierde-eeuse Rome te pas. Die jaar was 306, en Diocletianus, een van die wreedste vervolgorsakers van Christene in die Romeinse Ryk, het van sy posisie as keiser onttroon. In sy nasleep het hy drie aanspraakmakers op sy troon gelaat. Een van diegene wat na die mag begeer het, was ’n jong generaal, ervare in politiek en maggierigheid. Sy naam was Constantyn, seun van ’n vooraanstaande Romeinse offisier en ’n nederige Griekse Christen, Helena.
Van sy jeug af het Constantyn in sy vader se voetspore gevolg, oor die ryk geveg en tot die rang van generaal opgerys. Toe, op veldtog in Brittanje, het hy sy oë op die uiteindelike prys van ’n Romeinse politikus gesit: die titel van keiser en die stoel van die keiserlike mag.
Constantyn se reg tot die troon het deur sy vader geloop. Diocletianus het tydens sy bewind addisionele keisers aangestel om te help met die regering van die ryk. Constantyn se vader was een van hierdie, en al was hy net aangestel, het men verwag dat sy status as keiser aan sy seun sou oorgaan. Sake was egter nie so eenvoudig soos die blote oordrag van titels nie.
Constantyn se opkoms was bloedig, maar sy greep op mag het vasgeraak totdat hy die enigste aanspraakmaker op die troon oorgebly het. Die verhoog was gereed. Hy het vinnig die harde verordeninge van Diocletianus ongedaan gemaak, die Christendom gelegaliseer en die vervolging wat kerke platgedruk, families versprei en biskoppe en ander kerkleiers opgejaag het, verwyder. Byna oornag is ’n vrede aan hierdie gejaagde gelowiges geskenk wat eens ondenkbaar was.
Die veranderinge wat Constantyn aangebring het, het egter nie by die legalisering van die Christendom gestop nie. Sy simpatieë het dieper geloop, en hy het verdere stappe gedoen om dit te legitimeer as nie net ’n aanvaarbare godsdiens nie, maar as die staatsgodsdiens.
Vir Christene wat gretig was vir Christus se wederkoms, het dit amper ongelooflik gelyk. In ’n paar kort jare het die regering gegaan van hulle te kruisig, onthoof en martel tot hulle as voorbeelde vir die res van die ryk te stel. Die guns het die helderheid waarmee hulle die skynbare versoening van die wêreld met die kerk beskou het, blykbaar beïnvloed. Hulle sou nie net ’n posisie van mag in die ryk aanvaar nie, maar hulle sou ook Constantyn as ’n weldoener en beskermheer van die kerk self aanvaar. In hul gedagtes het die dag van die Here aangebreek, en Constantyn was die ystervuis waarmee God sou regeer.
En regeer het hy. Die koers van die kerk is gou deur hierdie nuwe en buitenste invloed beïnvloed. Constantyn het by vergaderings van die biskoppe aangesit, selfs al was hy toe nie gedoop nie en het hy nie eens na doop gesoek nie. Die kerk se nuwe posisie as ’n staatsinstrument het skeuringe, twis en konflik by elke draai gebring. Daar het ’n oorblyfsel gebly, maar die meeste van die kerk sou onder die invloed val van ’n man wat deur honger na mag, rykdom en invloed gemotiveer was.
Constantyn sou voor sy dood gedoop word, wat hom nog meer geloofwaardigheid in die oë van ’n afdwaalende kerk gegee het. Nou, geskei van sy oorspronklike identiteit as skape in hierdie wêreld, sou die komende eeue sien dat “Christene” tot roofdiere verander, wat vernietig, doodmaak en korrupteer.
In ’n saak wat vir ons meer onlangs as Anabaptiste vertel word, gee die verhaal van die berugte Munsteriete vir ons ’n verdere voorbeeld van die gevare van die waninterpretasie van profetie, veral die profetie rakende Christus se tweede koms.
Eén van die groot nadele van ’n swaar vervolgde groep is die neiging tot stabiliteitsgebrek, soos bewys deur die wisselende oortuigings wat deur Anabaptistiese groepe in die beweging se eerste vyftig jaar ontwikkel is. Vervolging sou ’n gemeente van hul leiers beroof, wat dikwels diegene was wat die meeste deur die owerhede geteiken is. ’n Ontbrekende ouer het minder onderrig beteken, wat op sy beurt gelei het tot groter moeilikheid in leiding en korrekte leer. Selfs die mees opregte en onderlinge groepe kon foute begaan wat ontwikkel is as gevolg van die gebrek aan leierskap om Bybelse duidelikheid te bring en die broederskap in balans te hou.
Die situasie in die Nederlande was van ’n eerder vlambare aard toe die 1530’s naderkom. Deur die land bly die Katolieke Kerk die oorkoepelende godsdiens, wat aan hulle mag vashou deur genadelose vertonings van fisiese geweld, meestal gerig teen die minderheid Protestantse gemeentes. Hierdie fokus op die onderdrukking van die Protestante invloed was in hierdie geval tydelik suksesvol, met die meeste van hul groepe wat uiteenviel en weer in die Katolieke Kerk of ander groepe ingelyf is.
Eén van die groepe wat die ontvangkant van hierdie klein diaspora geword het, was die bloeiende Nederlandse Anabaptistiese kerk. Vir daardie Protestante wat steeds geweier het om by die Katolieke aan te sluit, het die Anabaptiste dikwels hul kerk van keuse geword, en hulle getal het vinnig toegeneem. Dit het ’n beduidende effek op die plaaslike stam van Anabaptisme gehad, wat sonder twyfel vurig was, maar nogal geneig tot chaos en onrus.
Tegen 1534 het die spanning van hierdie toevloed nuwe gelowiges ’n breekpunt bereik, en die Anabaptistiese kerk van die Nederlande het in twee hooffaksies geskeur. Die eerste, gelei deur die twee Filippe-broers, Dirk en Obbe, het aan die Nuwe Testamentse leringe van skeiding van kerk en staat, sowel as nie-weerstaanbaarheid, vasgehou. Dit sou die kerk van Menno Simons wees, en die wortel van die Mennonitiese kerke van vandag.
Die ander faksie het radikaler oortuigings aangehang, gelei deur Jan Matthysz en Jan van Leiden. Hierdie twee mans is al hoe meer fanaties in hul sieninge van Christus se wederkoms, glo dat hulle sentrale figure sou wees, instrumenteel in ’n koninkryk wat God op die aarde sou oprig.
Tegelykertyd het sosiale onrus opgaar en in die stad Munster, in die noordwestelike Duitsland, uitgebars, waar die gewone mense opgestaan het, hul stadsregering omvergewerp en hul Katolieke biskop uitgewys het. Die twee Jans was vinnig om op te tree, het die nuwe leiers van die stad gekontak en uiteindelik oortuig om by hul sieninge aan te sluit.
Die Jans het in vroeë 1534 na Munster verhuis en begin profete en boodskappers uitstuur wat al die “Anabaptiste” geroep het om by hierdie “Nuwe Jerusalem” bymekaar te kom. Die onrus in die gebied het hul boodskap net meer aanloklik gemaak, en duisende het in die stad ingestroom, vasbeslote om deel te wees van hierdie apokaliptiese terugkeer van Christus.
Daar was inderdaad ’n apokaliptiese terugkeer in die vooruitsig, maar dit was nie die terugkeer van Christus nie. Hierdie een het in die vorm van die ontsette Katolieke biskop gekom, wat vinnig die stad beleër het. Sy leër het daar agttien maande gebly.
Binne die stad het Jan Matthysz, wat ’n visie beweer het wat hom ’n bevryding van die stad beloof het, die mure verlaat om buite te paradeer en ’n vinnige oorlewering van die vyand in sy hande te verklaar. Sy visie het hom egter in die steek gelaat, toe hy vinnig in die hande van die vyand val, onthoof word en sy kop op ’n spies voor Munster se poorte geplaas is.
Binne die mure het Jan van Leiden die leiding geneem, die hongersnood, die dood en die chaos wat nou in die beleërde mure rondloop, ignoreer. In plaas daarvan het hy poligamie bevorder, dit uit die Ou Testament verdedig, minstens een vrou doodgemaak wat geweier het om hom te trou, en op ’n stadium sestien vroue gehad.
Hierdie gruwel het gou tot die verwagbare einde gelei toe die stad oorwin is en ’n swaar slagting teen die inwoners uitgevoer is. Die leiers, met Jan van Leiden as die mees prominente, is gevang, gefolter en gedood. Hul liggame is in ysterhokke aan die toring van die St. Lambertuskerk, die Katolieke kerk in Munster, gehang. Tot vandag toe hang die hokke nog daar, ’n donker herinnering aan die trots en roekeloosheid van die twee Jans, vasbeslote om hul eindtyd-interpretasie vervul te sien.
In al drie hierdie voorbeelde is die profetie in God se Woord vervorm tot uitkomste wat ver van God se wil vir Sy kinders afgewyk het. Vir die Jode het dit veroorsaak dat hulle die Messias mis, en nie die grootste belofte wat God aan hulle gegee het, herken nie. Die vierde-eeuse Christene, wat onder die gruwelike vervolging van Diocletianus gesukkel het, het Constantyn as ’n verlosser aangeneem en hom as ’n vervulling van God se oordeel oor die koninkryke van hierdie wêreld gesien. In plaas van vrede het hulle in ’n goddelose toestand beland wat erger as die heidene rondom hulle was, met die Katolieke Kerk wat in sonde verval het erger as selfs hul heidense samelewing. Laastens het die verwarde visioene en interpretasies van die 16de-eeuse Munsteriete hulle na ’n gruwelike lot gelei en die naam van die ware kerk besuddel.
Wat kan ons leer uit hierdie ernstige foute van diegene voor ons? In ons tyd lyk die einde onmiddellik, en ons word omring deur diegene wat ons wil laat glo dat ons werklik die laaste van die Christene is.
Lukas het Jesus se instruksies oor hierdie punt opgeteken: …Daar sal dae kom, dat julle sal begeer om een van die dae van die Seun van die mens te sien, en julle sal dit nie sien nie. En hulle sal vir julle sê: Kyk hier; of kyk daar: gaan nie agter hulle aan nie, en volg hulle nie – Lukas 17:22-23. Hier is instruksies vir ons optrede in die laaste dae. Laat ons nie agter die gerugte van die eindtye aanhardloop nie, maar laat ons gehoorsaam wees aan die finale vermaning van ons Here — dat ons die Woord van God en die Evangelie van Sy Seun, Jesus, oor die wêreld versprei … en dan sal die einde kom – Matteus 24:14.
