Miaka ya malezi
Tazama, nitawapelekea Eliya nabii kabla haijaja siku ile iliyo kuu na ya kuogofya ya BWANA; naye ataigeuza mioyo ya baba iwaelekee watoto wao, na mioyo ya watoto iwaelekee baba zao, nisije nikaipiga dunia kwa laana –Mal 4:5-6.
Maono ya wazazi wanaomcha Mungu ni kudumisha uhusiano wa karibu na wenye kujenga na watoto wetu. Mahusiano ya kifamilia ndiyo msingi wa makanisa yetu na kitambaa kinachounganisha jamii yetu. Ikiwa ulikulia katika familia yenye umoja ambamo watu walishirikishana kwa uwazi na kwa moyo wa kujenga, huenda ukadhani kwamba maisha hayo ya familia ni ya kawaida na “ya kawaida” kwa wote. Kwa bahati mbaya, hali si hivyo kila wakati.
Katika makala hii tunakusudia kuzingatia njia za kuhusiana zinazowavuta wazazi kwa watoto wao na watoto kwa wazazi wao. Tutazingatia miaka ya malezi, yaani miaka ya utoto kuanzia kuzaliwa hadi ujana. Kwanza tutaangalia mambo ambayo wazazi wanaweza kufanya ili “kushikilia” (kuupata na kuudumisha) mioyo ya watoto wao, kisha tutazingatia jitihada za kurekebisha mahusiano yasiyofanya kazi vizuri.
Njia bora ya kufuatilia ubora wa uhusiano wa mzazi na mtoto ni kuanzia wakati wa kuzaliwa na kufuatilia uhusiano huo kadiri mtoto anavyokua. Watoto huzaliwa wakiwa na mahitaji ya kimsingi. Mahitaji hayo yanapotimizwa, ukuaji wenye afya hutokea. Mahitaji hayo yasipotimizwa, mtoto atapata shida kukua na kufikia uwezo wake kamili.
Mwaka wa Kwanza
Kukubaliwa
Utafiti umeonyesha kwamba mtoto anaweza kuhisi kukataliwa, hata nyakati fulani akiwa tumboni. Ikiwa mtoto hatakiwi, kwa kawaida mtoto huyo ataakisi kile anachopitia. Kwa hiyo, huwa na mwelekeo wa kujenga hisia ya kukataliwa huko na kisha kushindwa kuunda uhusiano mzuri na mzazi. Katika uhusiano wa kawaida wa mzazi na mtoto, mtoto huungana na wazazi kwa kawaida, na wazazi wanahitaji tu kulea na kuimarisha uhusiano ambao tayari upo.
Kugusana kimwili
Kulikuwa na wakati ambapo watoto wachanga walichukuliwa haraka hadi chumba cha kulelea watoto kwa ajili ya huduma ya “kitaalamu” mara tu walipozaliwa. Zoezi hili na “unyanyasaji” mwingine kama huo, kwa mfano kuwazuia baba wasiingie chumba cha kujifungulia, vilifungua njia kwa uzazi wa nyumbani. Kwa bahati nzuri, hata wataalamu wa matibabu wameelewa kwamba kuna uhusiano wenye nguvu unaojengeka katika saa na siku chache za kwanza za maisha ya mtoto mchanga.
Akina mama na baba wengi hawahitaji kuambiwa wawabembeleze na kuwabusu watoto wao wachanga. Kwa wale wasiopenda kuwa karibu kimwili na mtoto wao mchanga, wafahamu kwamba umbali wa kimwili wakati wa utoto mchanga husababisha kujitenga kihisia baadaye maishani. Tunahitaji tu kumwangalia Yesu, aliye kielelezo cha Baba yetu wa Mbinguni kama inavyoelezwa katika Maandiko, ili tujifunze jinsi wazazi wanavyopaswa kutumia mguso wa kimwili wanapohusiana na watoto wao—Yesu aliweka mikono yake juu ya watoto katika Mathayo 19:13-15; Yesu aliwakumbatia watoto katika Marko 10:13-16; na katika Agano Jipya lote Yesu alitumia mikono yake kuwagusa kwa mguso wa uponyaji watu wengi waliokuwa na maradhi mbalimbali, ambao alikutana nao.
Utunzaji unaofaa
Mahitaji ya msingi ya mtoto mchanga ni rahisi na dhahiri: chakula, kubadilishiwa nepi, na usingizi wa kutosha. Wazazi wengi watatoa mahitaji haya ya msingi kwa kawaida. Katika visa vichache ambapo watoto hutelekezwa katika hatua hii ya maisha yao, shida za kudumu za maisha yote zitatokea.
Umri wa miaka miwili hadi mitano
Kwa namna fulani, mwaka wa pili wa maisha umejulikana kama “miaka miwili ya kutisha”. Lakini kwa kweli ni kipindi kizuri na cha lazima cha mtoto kujifunza na kuchunguza. Pengine hakuna kipindi kingine cha maisha ambacho mtoto huathirika kwa urahisi zaidi. Ubongo wake unakua kwa kasi sana, jambo linalotoa fursa kubwa kwa wazazi kumwelekeza.
Hapa kuna baadhi ya fursa hizo…
…Kujifunza kusali
Falsafa ya familia yetu imekuwa “ikiwa mtoto anaweza kuzungumza, anaweza kusali”. Ingawa huenda wasielewe mengi kuhusu Mungu ni nani, kusali kunachapisha akilini mwa mtoto ukweli kwamba “Mungu yupo”. Ufahamu huu rahisi wa kuwepo kwa Mungu utaandamana na kumbariki mtoto huyo maisha yake yote.
Maombi yao ya kwanza bila shaka yatakuwa rahisi, kama vile “Asante kwa chakula, Amina”. Mzazi anaweza kumfundisha mtoto wake kusali kwa maombi rahisi ya aina ya “rudia baada yangu”. Mtoto anayejenga mazoea ya kusali anaweka msingi wa maisha ya maombi yenye nidhamu.
…Kujifunza hadithi za Biblia
Watoto hupenda kusomewa. Mzazi anapomsomea mtoto, mtoto huamini anachosoma kwa sababu mama au baba “amesema hivyo”. Kabla ya umri wa miaka mitano, watoto hawawezi kutofautisha ukweli na mambo ya kubuni. Akilini mwao kila kitu ni halisi.
Kipindi hiki cha maisha ni wakati mwafaka wa kumtambulisha mtoto wako kwa hadithi nzuri za Biblia. Kuna vitabu vingi vya hadithi za Biblia vinavyopatikana. Hakikisha kwamba vinapatana na Biblia na si hadithi za kubuni zilizopambwa tu. Hadithi za Biblia zinazochapishwa akilini mwa mtoto zitaandamana naye maisha yake yote.
…Kukuza huruma
Utafiti wa hivi karibuni umeonyesha kwamba huruma—uwezo wa mtoto kuhisi kile mtu mwingine anachohisi—hukuzwa kati ya umri wa miaka miwili na mitano. Utafiti huo huo umeonyesha kwamba watoto wanaoruhusiwa kujiburudisha kwa kutumia vyombo vya habari vya kielektroniki katika kipindi hiki cha maisha yao hushindwa kukuza huruma. Mfululizo wa haraka wa picha zinazoonekana katika filamu na michezo ya kompyuta huchochea ubongo kupita kiasi na kuzuia kukua kwa vichocheo hafifu zaidi vya kujali na kuhisi. Zaidi ya hayo, burudani hii nyingi ni ya ukatili na ya kujitumikia kwa asili yake. Utafiti huu unatisha sana unapozingatia kwamba watoto wengi leo wanakua huku vyombo hivi vikichukua nafasi ya wazazi.
Mtume Paulo alitabiri kwamba katika siku za mwisho …watu watakuwa wenye kujipenda wenyewe… –2Ti 3:2. Unabii huu unatimizwa katika maisha ya watoto wanaoshindwa kukuza huruma.
…Kukuza utii
Katika umri wa miaka miwili hadi mitano, nia ya mtoto ndiyo inayoweza kuumbika zaidi—yaani, inaweza kufundishwa na kuelekezwa. Wazazi hufanya vyema wanapokiona hiki kuwa kipindi bora cha kuifunza nia. Kigezo cha kupima mafunzo ya utii ni kama mtoto anaitikia au haitikii maagizo ya sauti. Watoto wanaopuuza maagizo ya wazazi hawajajifunza kutii na watakua wakifuata njia yao wenyewe maishani. Mtoto anayejifunza kuishi akiwa amekabidhi nia yake kwa wazazi wake siku moja atatembea kwa urahisi zaidi katika utii usio na maswali kwa Mungu.
Biblia inatoa maagizo yaliyo wazi kuhusu matumizi ya fimbo. Fimbo na maonyo hutia hekima; lakini mtoto aliyeachwa ajifanyie apendavyo humletea mama yake aibu –Mith 29:15. Dawa yenye matokeo zaidi kwa uasi ni fimbo. Hili lazima lifanywe kwa busara na kwa kiasi, kamwe kwa hasira wala kupita kiasi. Mpaka maumivu ya kutotii yazidi “maumivu” ya kutii, mtoto ataendelea kutotii.
Nidhamu yenye upendo na kujali huvuta moyo wa mtoto kwa mzazi. Nidhamu, IKIWA itatekelezwa ipasavyo, humweka huru mtoto kutokana na hatia na kurejesha uhusiano wa mtoto na mzazi. Tumegundua kwamba mtoto huvutiwa na mzazi anayetoa nidhamu. Nidhamu ina njia ya kumfanya mtoto atii dhamiri yake mwenyewe, ili sasa awe na utulivu—amani na utulivu wa kihisia na kiroho. Katika hali hii ya amani ya ndani, mtoto sasa yuko huru kuhusiana tena na wazazi wake.
Umri wa miaka sita hadi ujana
Miaka hii ni muhimu sana katika kukuza mahusiano ya mzazi na mtoto. Katika miaka hii, watoto hujenga mahusiano na wengine ambayo wakati mwingine hushindana na mahusiano yao na wazazi. Watoto wetu wanapozidi kutotutegemea, huwa na mwelekeo wa kutohisi kwamba wanapaswa kutumia muda na nguvu nyingi kudumisha uhusiano huo.
Uasi wa vijana huanza kabla mtoto hajafikia umri wa ujana. Ikiwa uhusiano hautalelewa katika miaka hii ya kabla ya ujana, moyo wa mtoto huelekea kwingine.
Hebu tuangalie baadhi ya mahitaji ya watoto katika kipindi hiki cha maisha yao…
…Uhusiano binafsi na Mungu
Watoto wanaolelewa katika nyumba ya Kikristo na wanaosikiliza mara kwa mara mahubiri ya injili watafikia wakati wa kufanya uamuzi ambapo lazima wachague kumfanya Mungu wa baba yao wa duniani kuwa Mungu wao binafsi. Wakati mwingine tunarejelea hili kama “umri wa kuwajibika”. Umri halisi ambao jambo hili hutokea hutofautiana kati ya mtoto mmoja na mwingine, lakini ikiwa mafunzo ya wazazi na mahubiri ya injili yana matokeo yoyote, yatasababisha kusadikishwa kuhusu dhambi na toba wakati fulani, mara nyingi zaidi katika kipindi cha ujana.
Jambo hili huathiri mahusiano ya mzazi na mtoto kwa kuwa mtoto anayepinga mamlaka ya Mungu pia atapinga mamlaka ya wazazi, na kinyume chake. Mtoto aliyesadikishwa kuhusu dhambi wakati mwingine huwa na huzuni, hujitenga, na hashirikiani sana. Mzazi mwenye hekima atatambua hali hii na kumsaidia mwanawe au binti yake kuzaliwa katika Ufalme. Ingawa hatuungi mkono uinjilisti wa watoto, ni lazima tujue kama Mungu anausemesha moyo wa mtoto wetu na tuwe tayari wakati wa kuzaliwa kwake kiroho unapofika.
…Hisia ya thamani binafsi
Kipindi hiki cha maisha ya mtoto ni wakati wa kujifunza na kutenda. Watoto hujifunza kwa kutenda, na wanapaswa kutiwa moyo kugundua vipawa vyao vya ubunifu. Mchakato wa “kujifunza kwa kutenda” mara nyingi huhusisha kushindwa, mtoto anapojifunza kwa “kujaribu na kukosea”. Watoto hawapaswi kukosolewa ikiwa jitihada zao hazifanikiwi mara moja. Baada ya majaribio mengi yaliyoshindikana, hatimaye Tom Edison alibuni balbu iliyofanya kazi.
Hisia ya thamani binafsi hutokea mtoto anapogundua kwamba “Ninaweza kufanya mambo” na “Ninaweza kuchangia familia yangu na jamii yangu”. Mtoto anayejikubali na kuridhika na uwezo wake wa asili atajisikia vizuri katika mahusiano yake na marafiki na familia.
Mtoto aliyedharauliwa na kufanywa ajione hana uwezo atajitenga na mahusiano ya karibu na atatafuta uthibitisho wa thamani yake kwingineko. Kukosekana kwa uthibitisho kutoka kwa wazazi katika maisha ya mtoto kunaweza kuathiri mahusiano yake maisha yake yote. Jambo hili linaweza kutatuliwa tu kwa kuelewa upendo na kukubaliwa na Mungu kusiko na masharti.
…Wajibu binafsi
Katika kipindi hiki cha maisha ya mtoto, mtoto lazima ajifunze kuwajibika binafsi. Mambo rahisi kama kutandika kitanda chake, kusafisha chumba chake na kusaidia kazi za nyumbani humfundisha kuwa mshiriki mwenye kuwajibika wa kaya. Nidhamu hii huwa mtindo wa maisha utakaomruhusu hatimaye kuwa mshiriki mwenye mchango katika kanisa la mahali pamoja na katika jamii.
Kujifunza kuwajibika binafsi mapema maishani hubadili mtazamo wa mtoto kutoka kujipendeza mwenyewe hadi kuishi kwa maelewano na wengine. Watu wengi wanaopata shida katika mahusiano wakiwa watu wazima walitumia utoto wao kujipendeza au kujifikiria wao wenyewe. Wazazi wanaweza kuwatayarisha watoto wao kwa utu uzima kwa kuwafundisha kukubali wajibu binafsi mapema maishani.
…Mazoea mazuri ya kusoma
Akili ya mtoto aliye kabla ya ujana ni kama ombwe, kwa kuwa hufyonza vizuri na hukumbuka vizuri. Mzazi anayejali atampa mtoto wake vitabu vingi vya kusoma vilivyo bora. Katika ulimwengu wenye vitabu vingi, inaweza kuwa vigumu kubaini vipi ni bora na vipi si bora.
Ni muhimu sana kutoa vitabu vinavyokuza maadili mema ya Kikristo yanayolingana na mtazamo wetu wa Ufalme. Vitabu vingi vya aina hiyo vinapatikana kutoka kwa wachapishaji wetu wa Kianabaptisti. Fahamu mambo yanayompendeza mtoto wako na umtie moyo kupanua upeo wa maarifa yake kwa kusoma kwa wingi.
Watieni moyo watoto wenu wasome vitabu vilivyo “juu”, yaani, vilivyo juu kidogo ya kiwango chao cha kuelewa. Pia wanapaswa kusoma vitabu vilivyo “nje”, yaani, nje ya mada wanazovutiwa nazo kwa kawaida. Watoto hujifunza kwa kusoma vitabu vilivyo “juu” na “nje”. Wanajifunza maneno mapya, ukweli mpya na dhana mpya wanaposoma.
Hili linahusiana vipi na mahusiano ya wazazi? Wazazi wanapaswa kushiriki katika elimu ya watoto wao, iwe wanawasomesha nyumbani au la. Waulizeni kuhusu wanachosoma. Toeni mtazamo na uelewa wenu kuhusu mada inayozungumziwa. Pata heshima yao kwa kuonyesha ujuzi na maoni yako.
…Kutafakari dhidi ya kuburudishwa
Tunawafundisha watoto ili wawe watu wazima, na mchakato huo lazima ujumuishe kuwaacha wawe watu wanaofikiri kwa makini na kuwapa msingi wa Kibiblia wa kutathmini mawazo mbalimbali watakayokutana nayo maishani.
“Kutafakari” kunamaanisha kufikiri. “Kuburudishwa” kunamaanisha kutofikiri. Burudani nyingi za watoto zinazopatikana leo zimeundwa ili “kuburudisha”. Hili ni kweli hasa kuhusu michezo ya kompyuta na filamu. Burudani za aina hii humhimiza mtoto kuikubali mitazamo iliyokwishaamuliwa.
Inashangaza kuona mambo ambayo baadhi ya wazazi Wakristo huwaruhusu watoto wao kutazama. Michezo mingi ya kompyuta inahusisha ukatili. Filamu nyingi huwa na matukio ya maadili yaliyoathiriwa. Mivuto hii huingia moja kwa moja moyoni mwa mtoto na kusaidia kuunda dhamiri yake—hisia yake ya mema na mabaya.
…Mawasiliano yanayogusa moyo
Watoto walio kabla ya ujana wanapaswa kutiwa moyo kuzungumza kuhusu hisia zao za ndani. Mahusiano hujengwa kwa mawasiliano ya moyo wazi. Kulikuwa na wakati ambapo mafundisho yalikuwa kwamba watoto wanapaswa “kuonekana lakini wasisikike”. Hivi karibuni zaidi, pendulum imeelekea upande mwingine kabisa, ambapo mtoto huwa “kitovu” cha uangalifu, na hisia za mtoto huchukuliwa kuwa muhimu kuliko yote.
Mikabala hii miwili iliyopitiliza huleta uhusiano usio na afya na usio wa kawaida kati ya mzazi na mtoto. Badala yake, tunapofuata mwongozo wa Mungu, mzazi lazima adumishe nafasi ya mshauri, awe na mamlaka ya mwisho na amwelekeze mtoto kwa njia yenye afya. Hisia za mtoto hazipaswi kutawala uhusiano, lakini mtoto pia hapaswi kukandamizwa kiasi cha kufanywa ahisi kwamba hisia zake si halali.
Mtoto anayelazimishwa kukandamiza hisia zake atakuwa na mwelekeo wa kukasirika, na moyo wake utaelekezwa kwa mtu wa kwanza atakayeonyesha mtazamo wa kujali. Mtoto anayebembelezwa kupita kiasi kihisia atakuwa na mwelekeo wa kujifikiria sana na atapata shida katika mahusiano ya karibu.
Muhtasari
Watoto kwa kawaida huungana na wazazi wao. Mithali 17:6 inasema …utukufu wa watoto ni baba zao. Watoto wengi wanataka waweze kujivunia wazazi wao. Utambulisho wetu unahusishwa na wazazi wetu, na mara nyingi tunapima thamani yetu kwa uhusiano wetu na wazazi wetu. Uhusiano huu huwa msingi wa mahusiano yajayo. Watu wazima wengi hupata shida katika mahusiano ambayo wakati mwingine inaweza kufuatiliwa hadi kwenye kupuuzwa na wazazi au unyanyasaji wa moja kwa moja. Ikiwa hii ndiyo hali yako, kuna mambo mawili unayopaswa kuyafahamu.
Jambo la kwanza ni kwamba uponyaji unaweza kupatikana tu katika uhusiano binafsi na Yesu Kristo. Hakuna yeyote kati yetu aliyekuwa na wazazi wakamilifu, lakini Yesu ni rafiki mkamilifu. Kumjua kwa ukaribu hujaza pengo la mahusiano yasiyokamilika ya kibinadamu.
Pili, ikiwa hukuwa na uhusiano mzuri na wazazi wako, unahitaji kupata uponyaji wa Mungu kwa jambo hilo; la sivyo, kuna uwezekano mkubwa kwamba utarudia kupuuza na/au unyanyasaji huo kwa watoto wako mwenyewe. Tuna mwelekeo wa kuiga mtindo wa malezi wa wazazi wetu isipokuwa tufanye maamuzi ya makusudi ya kutenda tofauti.
Watoto wenye furaha, walioridhika na wanaoweza kuzoea watu wengine kijamii ni watoto waliokulia katika mazingira yenye upendo ambamo mahitaji yao ya msingi yametimizwa. Kulea watoto ni wajibu mkubwa, lakini huleta utimilifu mkubwa zaidi, pamoja na thawabu za milele.
