De vormende jaren
Zie, Ik zend u de profeet Elia, voordat de grote en ontzagwekkende dag van de HEER komt. Hij zal het hart van de vaders tot de kinderen terugbrengen en het hart van de kinderen tot hun vaders, opdat Ik niet kom en de aarde met de banvloek sla –Mal 4:5-6.
Godvrezende ouders willen een hechte en verrijkende relatie met hun kinderen onderhouden. Gezinsrelaties vormen de bouwstenen van onze kerken en het weefsel van onze samenleving. Als je bent opgegroeid in een hecht gezin waarin openhartig en opbouwend met elkaar werd gedeeld, neem je misschien aan dat dit een gebruikelijk en ‘normaal’ gezinsleven is. Helaas is dat niet altijd het geval.
In dit artikel willen we manieren van omgaan met elkaar bespreken die ouders dichter bij hun kinderen brengen en kinderen dichter bij hun ouders. We richten ons op de vormende jaren: de kindertijd vanaf de geboorte tot aan de adolescentie. Eerst bekijken we wat ouders kunnen doen om het hart van hun kinderen ‘vast te houden’ (het te winnen en te behouden); daarna bespreken we herstelmaatregelen voor verstoorde relaties.
De beste manier om de kwaliteit van een ouder-kindrelatie in kaart te brengen, is te beginnen bij de geboorte en de relatie te volgen terwijl het kind zich ontwikkelt. Kinderen worden geboren met fundamentele basisbehoeften. Wanneer in die behoeften wordt voorzien, vindt een gezonde ontwikkeling plaats. Wanneer er niet in wordt voorzien, zal een kind moeite hebben om zich volledig te ontplooien.
Het eerste jaar
Acceptatie
Onderzoek heeft aangetoond dat een kind afwijzing kan aanvoelen, soms zelfs al in de baarmoeder. Als een kind ongewenst is, zal het van nature weerspiegelen wat het ervaart. Daardoor ontwikkelt het vaak een gevoel van afwijzing en hecht het zich vervolgens niet goed aan de ouder. In een normale ouder-kindrelatie is het kind van nature aan de ouders gehecht; ouders hoeven die bestaande band alleen te koesteren en te versterken.
Lichamelijk contact
Er was een tijd dat baby’s direct na hun geboorte naar de babykamer werden gebracht voor ‘professionele’ verzorging. Deze praktijk en andere vergelijkbare ‘misstanden’, zoals vaders die niet bij de bevalling mochten zijn, maakten de weg vrij voor thuisbevallingen. Gelukkig is ook de medische wereld zich gaan realiseren dat er in de eerste uren en dagen van het leven van een baby een krachtige band ontstaat.
De meeste moeders en vaders hoeven niet te horen dat ze hun baby moeten knuffelen en kussen. Voor wie niet geneigd is lichamelijk dicht bij de baby te zijn: houd er rekening mee dat lichamelijke afstand in de babytijd later in het leven tot emotionele afstandelijkheid leidt. We hoeven alleen maar naar Jezus te kijken, de openbaring van onze hemelse Vader zoals die in de Schrift wordt beschreven, om te zien hoe ouders lichamelijk contact met hun kinderen kunnen gebruiken. Jezus legde Zijn handen op de kinderen in Matteüs 19:13-15; Jezus nam de kinderen in Zijn armen in Marcus 10:13-16; en in het hele Nieuwe Testament gebruikte Jezus Zijn handen om de vele uiteenlopende kwalen van degenen met wie Hij in aanraking kwam, met een genezende aanraking te verlichten.
Goede verzorging
De basisbehoeften van een baby zijn heel eenvoudig en duidelijk: voeding, verschonen en voldoende slaap. De meeste ouders zullen hier vanzelf in voorzien. In zeldzame gevallen waarin kinderen in deze levensfase worden verwaarloosd, ontstaan er blijvende problemen die hun hele leven voortduren.
Twee tot vijf jaar
Op de een of andere manier is het tweede levensjaar bekend komen te staan als de ‘terrible twos’, de ‘verschrikkelijke twee’. In werkelijkheid is het juist een prachtige en noodzakelijke periode waarin een kind leert en de wereld verkent. Er is waarschijnlijk geen enkele levensfase waarin een kind ontvankelijker is. De hersenen ontwikkelen zich zeer snel, wat ouders een grote kans biedt om invloed uit te oefenen.
Hier zijn enkele van die mogelijkheden…
…Leren bidden
Ons gezinsmotto is geweest: ‘Als een kind kan praten, kan het bidden.’ Ook al begrijpt een kind misschien nog niet veel van wie God is, door te bidden wordt de gedachte ‘God bestaat’ in zijn of haar denken ingeprent. Dit eenvoudige besef van Gods bestaan zal het kind zijn of haar hele leven vergezellen en tot zegen zijn.
De eerste gebeden zullen ongetwijfeld eenvoudig zijn, zoals: ‘Dank U voor het eten. Amen.’ Een ouder kan een kind leren bidden met een eenvoudig gebed waarbij het kind de woorden nazegt. Een kind dat de gewoonte ontwikkelt om te bidden, legt de basis voor een gedisciplineerd gebedsleven.
…Bijbelverhalen leren kennen
Kinderen vinden het heerlijk om voorgelezen te worden. Wanneer een ouder een kind voorleest, gelooft het kind wat er wordt voorgelezen, omdat mama of papa het ‘heeft gezegd’. Kinderen kunnen vóór hun vijfde jaar geen onderscheid maken tussen waarheid en fictie. In hun beleving is alles echt.
Deze levensfase is een ideaal moment om je kind kennis te laten maken met de prachtige verhalen uit de Bijbel. Er zijn veel Bijbelverhalenboeken verkrijgbaar. Zorg ervoor dat ze Bijbelgetrouw zijn en geen verheerlijkte fantasieverhalen. Bijbelverhalen die in het denken van een kind worden ingeprent, blijven het zijn hele leven bij.
…Empathie ontwikkelen
Recent onderzoek heeft aangetoond dat empathie — het vermogen van een kind om te voelen wat een ander voelt — zich ontwikkelt tussen het tweede en vijfde levensjaar. Uit datzelfde onderzoek blijkt dat kinderen die in deze levensfase met elektronische media worden vermaakt, geen empathie ontwikkelen. De snelle visuele prikkels van films en computerspelletjes stimuleren de hersenen overmatig en belemmeren de ontwikkeling van subtielere invloeden die zorgzaamheid en meevoelen bevorderen. Bovendien is veel van dit vermaak gewelddadig en op eigenbelang gericht. Dit onderzoek is zeer verontrustend als je bedenkt dat de meeste kinderen tegenwoordig met dit soort vervangend ouderschap opgroeien.
De apostel Paulus profeteerde dat in de laatste dagen …mensen zichzelf zullen liefhebben… –2Ti 3:2. Deze profetie wordt vervuld in het leven van kinderen die geen empathie ontwikkelen.
…Gehoorzaamheid ontwikkelen
Tussen het tweede en vijfde levensjaar is de wil van een kind het meest kneedbaar — dat wil zeggen: het gemakkelijkst te vormen. Ouders doen er goed aan deze periode te zien als de uitgelezen tijd om de wil te trainen. De lakmoesproef voor gehoorzaamheidstraining is of een kind reageert op mondelinge opdrachten. Kinderen die ouderlijke opdrachten naast zich neerleggen, hebben geen gehoorzaamheid geleerd en zullen opgroeien met de gewoonte hun eigen weg te gaan. Een kind dat leert zijn wil aan die van zijn ouders over te geven, zal later veel gemakkelijker God gehoorzamen zonder vragen te stellen.
De Bijbel geeft duidelijke aanwijzingen over het gebruik van de roede. De roede en de bestraffing geven wijsheid, maar een kind dat aan zichzelf wordt overgelaten, maakt zijn moeder te schande –Spr 29:15. De doeltreffendste remedie tegen opstandigheid is de roede. Dit moet discreet en met mate gebeuren, nooit uit boosheid en nooit buitensporig. Zolang de pijn van ongehoorzaamheid niet groter is dan de ‘pijn’ van gehoorzaamheid, zal een kind ongehoorzaam blijven.
Liefdevolle en zorgzame tucht heeft tot gevolg dat het hart van het kind naar de ouder wordt toegetrokken. Tucht heeft, ALS die op de juiste manier wordt toegepast, tot gevolg dat de geest van het kind wordt bevrijd van schuldgevoel en dat de relatie van het kind met de ouder wordt hersteld. We hebben gemerkt dat het kind zich aangetrokken voelt tot de ouder die de tucht toepast. Tucht kan ertoe bijdragen dat het kind zich voegt naar zijn eigen geweten, zodat het tot rust komt — in emotionele en geestelijke vrede en kalmte. In deze innerlijke rust is het kind weer vrij om met zijn ouders om te gaan.
Van zes jaar tot aan de adolescentie
Dit zijn cruciale jaren voor de ontwikkeling van de ouder-kindrelatie. In deze jaren ontwikkelen kinderen relaties met anderen die soms concurreren met de relatie met hun ouders. Naarmate onze kinderen minder van ons afhankelijk worden, bestaat de neiging om minder tijd en energie te steken in het onderhouden van die relatie.
Opstandigheid bij tieners begint al voordat een kind de tienerleeftijd bereikt. Als de relatie tijdens deze jaren vóór de adolescentie niet wordt gekoesterd, richt het hart van het kind zich ergens anders op.
Laten we kijken naar enkele behoeften van kinderen in deze levensfase…
…Een persoonlijke relatie met God
Kinderen die in een christelijk gezin worden opgevoed en regelmatig onder de verkondiging van het evangelie zitten, komen op een punt waarop ze moeten kiezen om de God van hun aardse vader tot hun persoonlijke God te maken. Soms noemen we dit de ‘leeftijd van verantwoordelijkheid’. De precieze leeftijd waarop dit gebeurt, verschilt van kind tot kind, maar als ouderlijke opvoeding en evangelieverkondiging ook maar enig effect hebben, zullen ze op enig moment leiden tot schuldbesef over de zonde en bekering, meestal tijdens de adolescentie.
Dit heeft invloed op de relatie tussen ouder en kind, omdat een kind dat zich tegen Gods gezag verzet, zich ook tegen ouderlijk gezag zal verzetten, en omgekeerd. Een kind dat onder overtuiging van zonde staat, is soms somber, teruggetrokken en niet erg meewerkend. Een wijze ouder zal daar gevoelig voor zijn en zijn of haar kind helpen geboren te worden in het Koninkrijk. Hoewel we kinderevangelisatie niet aanmoedigen, moeten we er oog voor hebben of God tot het hart van ons kind spreekt en beschikbaar zijn wanneer de tijd van geestelijke geboorte is aangebroken.
…Een besef van eigenwaarde
Deze levensfase van een kind staat in het teken van leren en doen. Kinderen leren door te doen en moeten worden aangemoedigd hun creatieve talenten te ontdekken. Bij ‘leren door te doen’ hoort vaak mislukken, terwijl het kind met vallen en opstaan leert. Kinderen mogen niet worden bekritiseerd als hun pogingen niet meteen slagen. Na honderden mislukte pogingen vond Tom Edison uiteindelijk een werkende gloeilamp uit.
Een besef van eigenwaarde ontstaat wanneer een kind ontdekt: ‘Ik kan dingen doen’ en ‘Ik kan iets bijdragen aan mijn gezin en mijn gemeenschap’. Een kind dat tevreden is met zichzelf en zijn natuurlijke talenten, zal zich ook goed voelen over zijn relaties met vrienden en familie.
Een kind dat naar beneden is gehaald en het gevoel heeft gekregen dat het niets kan, zal zich terugtrekken uit hechte relaties en elders bevestiging zoeken. Het ontbreken van bevestiging door ouders in het leven van een kind kan zijn relaties de rest van zijn leven beïnvloeden. Alleen door Gods onvoorwaardelijke liefde en aanvaarding te begrijpen, kan dit worden opgelost.
…Persoonlijke verantwoordelijkheid
In deze levensfase moet een kind persoonlijke verantwoordelijkheid leren. Eenvoudige dingen, zoals het bed opmaken, de kamer opruimen en helpen met huishoudelijke klusjes, leren het kind een verantwoordelijk lid van het gezin te worden. Deze discipline wordt een levenspatroon dat het kind uiteindelijk in staat stelt een bijdrage te leveren aan de plaatselijke kerk en de samenleving.
Door al vroeg in het leven persoonlijke verantwoordelijkheid te leren, verschuift de aandacht van een kind van zichzelf behagen naar in harmonie met anderen leven. Veel mensen die als volwassene moeite hebben met relaties, hebben een jeugd gehad waarin ze zichzelf behaagden of op zichzelf gericht waren. Ouders kunnen hun kinderen op volwassenheid voorbereiden door hun al vroeg in het leven te leren persoonlijke verantwoordelijkheid te aanvaarden.
…Goede studiegewoonten
Het denken van een kind vóór de adolescentie is als een spons: het neemt veel op en onthoudt goed. Een zorgzame ouder zorgt voor voldoende goed leesmateriaal van hoge kwaliteit. In een wereld vol boeken kan het een uitdaging zijn om te bepalen wat van goede kwaliteit is en wat niet.
Het is van het grootste belang dat we boeken aanbieden die gezonde christelijke waarden bevorderen en aansluiten bij ons Koninkrijksperspectief. Er zijn veel van zulke boeken verkrijgbaar bij onze anabaptistische uitgeverijen. Ken de interesses van je kind en moedig het aan zijn kennis van de wereld uit te breiden door veel te lezen.
Moedig je kinderen aan boeken te lezen die ‘een stapje hoger’ liggen, dat wil zeggen net boven hun begripsniveau. Ze moeten ook ‘in de breedte’ lezen, dus over onderwerpen die hen niet vanzelf aantrekken of interesseren. Kinderen leren door ‘een stapje hoger’ en ‘in de breedte’ te lezen. Al lezend leren ze nieuwe woorden, nieuwe feiten en nieuwe concepten.
Wat heeft dit te maken met de relatie met ouders? Ouders moeten betrokken zijn bij de opleiding van hun kinderen, of ze nu thuisonderwijs volgen of niet. Vraag hun wat ze lezen. Bied je kijk op en inzicht in het onderwerp aan. Win hun respect door je kennis en opvattingen te laten zien.
…Overdenken tegenover vermaken
We voeden kinderen op om volwassenen te worden. Dat proces moet inhouden dat we hun de ruimte geven kritische denkers te worden en hun een Bijbelse basis bieden om het brede scala aan ideeën waarmee ze in het leven te maken krijgen, te beoordelen.
‘Overdenken’ betekent nadenken. ‘Vermaken’ betekent niet nadenken. Veel van het vermaak voor kinderen dat tegenwoordig beschikbaar is, is erop gericht hen ‘te vermaken’. Dat geldt vooral voor computerspelletjes en films. Deze vormen van vermaak moedigen het kind aan zijn geest open te stellen voor vooraf vastgestelde waarden.
Het is verbazingwekkend wat sommige christelijke ouders hun kinderen laten kijken. Veel computerspelletjes bevatten geweld. De meeste films bevatten scènes waarin de moraal wordt losgelaten. Deze invloeden dringen rechtstreeks door tot het hart van een kind en helpen zijn geweten — zijn besef van goed en kwaad — te vormen.
…Communicatie vanuit het hart
Kinderen vóór de adolescentie moeten worden aangemoedigd om over hun innerlijke gevoelens te praten. Relaties worden opgebouwd door openhartige communicatie. Er was een tijd dat werd geleerd dat kinderen ‘wel gezien, maar niet gehoord’ moesten worden. Meer recent is de slinger naar het andere uiterste doorgeslagen: het kind wordt het ‘middelpunt’ en de gevoelens van het kind worden als doorslaggevend beschouwd.
Beide uitersten leiden tot een ongezonde en onnatuurlijke ouder-kindrelatie. Wanneer we Gods leiding volgen, moet de ouder juist de rol van mentor behouden, de leiding in handen houden en het kind gezonde richting geven. De gevoelens van het kind mogen de relatie niet beheersen, maar het kind mag evenmin zo worden onderdrukt dat het het gevoel krijgt dat zijn gevoelens er niet toe doen.
Een kind dat wordt gedwongen zijn gevoelens te onderdrukken, zal eerder boos worden en zijn hart richten op de eerste persoon die zorgzaamheid toont. Een kind dat emotioneel wordt verwend, zal sterk op zichzelf gericht raken en moeite krijgen met hechte relaties.
Samenvatting
Kinderen zijn van nature aan hun ouders gehecht. Spreuken 17:6 zegt: …de eer van de kinderen zijn hun vaders. De meeste kinderen willen trots over hun ouders kunnen spreken. Onze identiteit is verbonden met onze ouders en we meten onze waarde vaak af aan onze relatie met hen. Deze relatie vormt het kader voor toekomstige relaties. Veel volwassenen hebben moeite met relaties; soms is dat terug te voeren op verwaarlozing door ouders of regelrecht misbruik. Als dat voor jou geldt, zijn er twee dingen waarvan je je bewust moet zijn.
Ten eerste kan genezing alleen worden gevonden in een persoonlijke relatie met Jezus Christus. Niemand van ons heeft perfecte ouders gehad, maar Jezus is een volmaakte vriend. Hem intiem kennen vult de leegte die onvolmaakte menselijke relaties achterlaten.
Ten tweede: als je geen goede relatie met je ouders had, moet je Gods genezing daarvoor zoeken, anders zul je de verwaarlozing en/of het misbruik waarschijnlijk herhalen bij je eigen kinderen. We hebben de neiging het opvoedingspatroon van onze ouders na te volgen, tenzij we er bewust voor kiezen dat niet te doen.
Kinderen die gelukkig, tevreden en sociaal vaardig zijn, zijn opgegroeid in een liefdevolle omgeving waarin in hun essentiële behoeften is voorzien. Ouderschap is een grote verantwoordelijkheid, maar brengt ook de grootste vervulling met zich mee, compleet met eeuwige beloningen.
