Wanawake wengi hapa katika Kaunti ya Holmes, Ohio, wameniambia kwamba tuna maduka bora ya kutoa misaada na maduka ya vitu vilivyotumika, kama ilivyo mara nyingi mahali ambapo vikundi vikubwa vya watu wa kawaida huishi. Watu kutoka maeneo mbalimbali wamekuja kututembelea, wakitenga muda wa ziada wa kupita katika maduka haya. Inaonekana watu hapa hupenda kutunza vitu katika hali nzuri kabisa, kwa hiyo dalili ya kwanza tu ya kuchakaa ikitokea, ni “kuutoa wa zamani na kuleta mpya.”
Vivyo hivyo, hakuna mkulima atakayepinga kwamba kuona mashine zake zote zikifanya kazi vizuri kabisa na mifugo yake yote ikiwa na afya ni jambo la kuridhisha. Tangu wakati wa Adamu, Bwana ametuumba daima namna hiyo—ili …mkatawale samaki wa baharini, na ndege wa angani, na kila kiumbe chenye uhai kiendacho juu ya nchi. –Mwa 1:28
Mtazamo ulio kinyume na huo unapaswa kuepukwa. Yuda anatuonya tujihadhari na “watu fulani” ambao, katikati yetu, “wamejipenyeza kwa siri.” Wanaishi kwa kufuata mwili na “wanadharau mamlaka.” Miaka elfu mbili baadaye, hata katika jamii yetu iliyo na mazoea ya kupuuza mambo kupita kiasi, ambamo “kila kitu kiko sawa” na tunahitaji “kupumzika tu,” Bwana bado anatutazamia tuchukulie kwa uzito wito wetu wa kutimiza wajibu wa kutawala tuliopewa na Mungu, kwa kutumia kanuni za Biblia katika kila jambo tunalofanya.
Je, utawala huu unahusu pia miili yetu wenyewe? Katika Kitabu cha Mambo ya Nyakati wa Pili, sura ya 34, tunaweza kusoma kuhusu hali mbaya ya Hekalu mwanzoni mwa utawala wa Mfalme Yosia na jinsi alivyolijenga upya kimwili kwa mawe na mbao—vilivyotengenezwa kwa ustadi na mafundi—na kiroho kwa kuligundua tena Neno la Mungu na kulinywa kwa moyo. Vivyo hivyo, tunapaswa kuitunza miili yetu, kama Mtume Paulo anavyotuelekeza: Hamjui ya kuwa miili yenu ni hekalu la Roho Mtakatifu aliye ndani yenu, mliyepewa na Mungu, nanyi si mali yenu wenyewe? Maana mlinunuliwa kwa gharama; basi, mtukuzeni Mungu katika miili yenu na katika roho zenu, ambazo ni za Mungu. –1Kor 6:19-20
Ni salama kusema kwamba, kwa kuangalia wingi wa virutubisho vya lishe, tabibu wa tiba ya mifupa na viungo, madaktari, na wahudumu na bidhaa nyingine mbalimbali za ziada za afya, tunajitahidi sana kutunza mahekalu yetu ya kimwili vizuri na kuwa na afya. Hata hivyo, kwa kuwa sote tumezaliwa na laana ya Adamu, tofauti na vipuri vya mashine vinavyoweza kubadilishwa tu, au mashine mpya kununuliwa mara ile ya zamani inapofikia mwisho wa muda wake wa matumizi, tunakabiliwa na ukweli kwamba viungo vya miili yetu pia vina “muda wa matumizi” wa kawaida. Kadiri tunavyozeeka, ndivyo inavyozidi kuwa dhahiri kwamba maisha yana ukomo mkubwa. Biblia inasema miaka 70–80 (–tazama Zab 90:10). (Huko Amerika, mwaka 2018, wastani ulikuwa miaka 78.7. Mambo yamebadilika kidogo sana baada ya miaka elfu tatu!)
Fikiri sote tunaweza kukubaliana kwamba Mungu anajali hasa hekalu la kiroho, hata zaidi ya hekalu la kimwili la miili yetu. Si vigumu kupata wanaume na wanawake wacha Mungu wa leo, na mababu zetu wa kiroho wa zamani, waliojitolea na kustahimili kuharibiwa kwa miili yao, wakimtukuza Mungu, jambo lililosababisha nafsi zao kutakaswa na miili yao kutukuzwa siku zijazo. Ombi lao lilikuwa hili: Ee Mungu, uniumbie moyo safi, na uifanye upya roho iliyotulia ndani yangu. –Zab 51:10
Kristo mwenyewe alivumilia kuharibiwa kwa mwili Wake, akisema, …Liharibuni hekalu hili, nami katika siku tatu nitalisimamisha. –Yoh 2:19. Katika ufufuo, mwili wake ulifanywa upya. Tunasoma pia katika Maandiko kuhusu kufanywa upya kwingine kwa kimwili, ambako nchi itawazaa wafu wake; ambapo wale wanaokaa mavumbini wataamka na kupiga kelele kwa furaha! (–tazama Isa 26:19)
Hata hivyo, katika yote haya, miili yetu inapoharibika au kuchakaa, tunajaribu kwa udhaifu, na kwa mafanikio fulani yenye mipaka, kuifanya upya miili yetu wenyewe. Kuna taaluma nzima ya utafiti inayojikita katika Tiba ya Uzalishaji Upya. Neno halisi “uzalishaji upya” kihalisi linamaanisha “kuifanya upya Mwanzo” kwa kuumba upya mwili mpya—lengo la juu sana kweli!
Je, kuna ubaya wowote katika kubadilisha viungo vilivyoharibika (magoti, nyonga na viwiko), kurekebisha sehemu zilizovunjika (mifupa na ngozi), na kudumisha afya kwa ujumla (kupitia lishe bora na shughuli za kimwili)? La hasha—hivi ndivyo ninavyojipatia riziki, kwa kuwashauri na kuwatibu wagonjwa wangu! Hata hivyo, kama ilivyo kwa mambo mengi, hata jitihada za kuwa na “afya njema” zinapaswa kutufanya tusimame na “kuhesabu gharama” na kuwa na kiasi—Kiasi chenu na kijulikane na watu wote. Bwana yu karibu. –Flp 4:5. Kwa maana ingawa kutafuta afya ya mwili ni jambo zuri, kutafuta huko bila kujali gharama za kiroho (kama tulivyogundua katika mfululizo wetu kuhusu chanjo) kunaweza kutupotosha na kutuondoa kwa Mungu.
Kuna mitaro miwili katika njia hii ya kuelekea afya ya mwili, afya ya kiroho, na ustawi wetu kwa ujumla. Katika mtaro mmoja, tunaweza kuwa wazembe kuhusu afya yetu, na kuruhusu hekalu la miili yetu kuharibika kabla ya wakati. Ayubu alisema hivi kuhusu mwanadamu: Kwa kuwa siku zake zimeamriwa, hesabu ya miezi yake iko kwako, nawe umemwekea mipaka asiyoweza kuipita; –Ayu 14:5. Basi, ikiwa kwa uzembe tunatafuta kufupisha siku hizo, je, hatumpingi Mungu—kwa kutafuta kuvuruga mapenzi yake makamilifu kwa ajili yetu? Katika mtaro mwingine kuna utafutaji usio na busara na usio na mafanikio wa kutokufa—kwa kutafuta afya ya mwili kwa gharama yoyote. Je, kufanya hivyo pia si tendo la kumpinga Mungu? Paulo anatukumbusha: Kwa hiyo, kama kwa mtu mmoja dhambi iliingia ulimwenguni, na kwa dhambi hiyo mauti; na hivyo mauti ikawafikia watu wote, kwa sababu wote wamefanya dhambi: –Rum 5:12. Kwa maneno mengine, kwa sababu ya dhambi, mpango wa Mungu kwetu ni kwamba tufe kimwili (ili tuweze kuishi milele pamoja Naye).
Wasomaji wengi, kufikia hapa, wangekubali kwamba pande zote mbili za wigo zina jambo hili moja linalofanana: zote zinapuuza afya ya kiroho ya mtu, na zote ziko katika hali ya kumpinga Mungu. Basi, ninaelekea wapi na haya? Wakristo wengi ninaowajua hawatafuti afya ya mwili kwa gharama yoyote. Basi nivumilie, kwa kuwa ningependa kutumia sehemu iliyobaki ya makala hii (na makala inayofuata) kuwapa historia ya Tiba ya Uzalishaji Upya—“kuifanya upya Mwanzo” huku. Je, inatimiza madai yake? Je, kuna ulaghai? Kuna mitego gani? Wakati ujao una nini? La muhimu zaidi, inaathirije afya yetu ya kiroho na uhusiano wetu na Bwana?
Kwanza, Tiba ya Uzalishaji Upya ni nini hasa? Kama nilivyotaja hapo awali, kihalisi inamaanisha jitihada za mwanadamu za “kuifanya upya” Mwanzo (asili, uumbaji, au mwanzo). Neno hili lilitumiwa kwa mara ya kwanza hivi karibuni tu, katika miaka ya 1990, na linafafanuliwa kuwa utafiti na matumizi ya “kubadilisha au kuzalisha upya seli, tishu, au viungo vya binadamu, ili kurejesha au kuanzisha utendaji wa kawaida.” Katika historia yake fupi, zimetumiwa njia zote zinazohitajika kufanya hivyo.
Hii ni tofauti na Tiba ya Upandikizaji, ambamo viungo vizima hubadilishwa lakini mwili unaovipokea bado huviona kuwa “vya kigeni.” Ndiyo sababu dawa zenye nguvu za kuzuia kukataliwa huhitajika kwa maisha yote ya mtu huyo. Pia ni tofauti na Tiba ya Mifupa, ambamo vifaa, kama vile skrubu na magoti ya titani, kwa mfano, hushikilia na kuchukua nafasi ya viungo vilivyochakaa. Tiba ya Uzalishaji Upya hutegemea uwezo wa asili wa viumbe fulani kama vile nyota wa baharini, mijusi, na kamba, ambao wanaweza “kuzalisha upya” viungo na mikia iliyokosekana. Kimsingi, tishu iliyozalishwa upya haiwezi kutofautishwa na ile ya awali, ikiwa na matatizo au madhara machache sana au bila kabisa, kwa kuwa imeunganishwa kikamilifu na mwili wa mwenyeji wa spishi hiyo husika. Inaonekana nzuri, sivyo?
Hili si wazo jipya. Katika hekaya za Kigiriki, Prometheus alikuwa “mungu mdogo,” aliyeadhibiwa na Zeus, “mungu mkuu” (kwa “kuwapa” wanadamu moto), kwa wanyama kula mwili wake, lakini mwili wake ukazalishwa upya siku iliyofuata. Miaka elfu kadhaa baadaye, riwaya ya Mary Shelley, Frankenstein, ilipewa kichwa kidogo “Prometheus wa Kisasa.” Kitabu hiki, kilichoandikwa karibu miaka 200 iliyopita kabisa, kina onyo kali kuhusu sayansi isiyodhibitiwa, na utafutaji wa mwanadamu usio na busara wa kuzalisha upya mwili. Hata hivyo, ni rahisi kuona kwamba mwanadamu amekuwa akitamani kwa muda mrefu kuufanya upya mwili wake, kama vile fundi anavyobadilisha vipuri au nyota wa baharini anavyokuza mkono mpya.
Maendeleo katika ganzi, famasia (hasa viuavijasumu na dawa za kuzuia kukataliwa), upasuaji na mbinu za kuzuia maambukizi yalileta hatua muhimu katika tiba, kama vile upandikizaji wa kwanza wa figo mwaka 1954 na upandikizaji wa kwanza wa uboho mwaka 1968. Lakini upandikizaji ulikuwa na mipaka—baadhi ya tishu zilizojeruhiwa na kuharibika au viungo changamano, kama vile ubongo, havingeweza kubadilishwa tu. Zaidi ya hayo, kutokana na idadi ya wazee kuongezeka na mahitaji makubwa ya kiasi kikubwa cha baadhi ya tishu, kama vile ngozi kwa waathiriwa wa kuungua, pamoja na uhaba sugu wa wafadhili wanaofaa, njia mbadala zilihitajika. Pia, tishio kubwa la kukataliwa kwa tishu lilikuwepo daima na lilihitaji kushughulikiwa.
Imejulikana kwa muda mrefu kwamba ingawa mtoto ambaye hajazaliwa ni binadamu wa kipekee, ni nadra kwa watoto wanaokua namna hiyo kukataliwa na mwili wa mama yao. Tumejifunza kwamba sababu ni kwamba seli za vijusi vinavyoendelea kukua hazina alama nyingi za kipekee. Kadiri mtu anavyozidi kuzeeka, ndivyo seli zake zinavyozidi kuwa na mwonekano na utambulisho wa kipekee—kama alama ya kidole ileile iliyo juu ya kila seli katika mwili wa mtu. Mwili wa mtu “unajua” jinsi “alama ya kidole” ya tishu zake yenyewe inavyoonekana, na “unajua” kwamba chochote ambacho si cha asili kwake ni kigeni na lazima kishambuliwe. Kwa kutumia tishu za kijusi, uwezekano wa kukataliwa ungekuwa karibu kutokuwepo, na kusingekuwa na haja ya kutumia dawa hatari za kuzuia kukataliwa maisha yote. Tishu mpya ingeunganishwa kikamilifu—ndivyo ilivyodhaniwa. Kwa hiyo, majaribio yalifanywa kutumia tishu za vijusi kutibu magonjwa kama Ugonjwa wa Addison (tishu za tezi za adrenali) katika miaka ya 1920 na Kisukari (tishu za kongosho) kuanzia miaka ya 1930. Ingawa hadi vijusi 24 vilitumiwa kwa kila upandikizaji, hatimaye matibabu hayo yalithibitika kutofaulu.1
Kufikia miaka ya 1990, kulikuwa na hamu mpya ya kutumia tishu za vijusi. Wanasayansi fulani walifikiri, je, isingekuwa jambo la ajabu kama kisukari kingeweza kutibiwa kwa kuingiza tu baadhi ya seli za kongosho za kijusi zinazozalisha insulini chini ya mikono ya mtu? Hali kadhalika, upandikizaji wa tezi ya thairoidi ya kijusi, upandikizaji wa tezi za adrenali—utaratibu wa wagonjwa wa nje tu, unaofanywa kwa dakika chache. Vipi kuhusu mambo kama tishu za ubongo kwa ajili ya ugonjwa wa Parkinson au Alzheimer? Uwezekano ulionekana kuwa hauna kikomo.
Kama hilo linasikika kuwa la kutisha kwa kiasi fulani, kulikuwa na upande wa kutisha zaidi. Majaribio kwa panya yalionyesha kwamba mtu angeweza kupandikiza kwa mafanikio tishu ya ovari ya kijusi.2 Wazo lilikuwa kupandikiza tishu ya ovari ya kijusi kwa wanawake wasio na uwezo wa kushika mimba (kwa mfano, manusura wa saratani ya utotoni ambao tiba ya kemikali ilisababisha msichana huyo asiweze kupata watoto). Hilo lingeondoa “haja” ya matibabu ya urutubishaji nje ya mwili. Fikiria kuwa mtoto aliyezaliwa na mama yake wa kijenetiki ambaye alitolewa mimba!
Pamoja na mapambano ya kitamaduni kuhusu utoaji mimba, kulikuwa na msukumo mkubwa wa kupata “tiba.” Tuseme kungekuwa na tiba ya Alzheimer au Kisukari? Ni watu wangapi ambao wangeikataa tiba hiyo ikiwa ingetokana na tishu za kijusi? Ikiwa kweli wangekataa matibabu hayo, ni wangapi kati yao wangepinga utoaji mimba ikiwa mtu wa familia angechagua matibabu ya kutibu (ingawa yasiyo ya kimaadili)? Ikiwa mzazi wa mtoto mwenye kisukari angekataa matibabu, je, hilo lingehesabiwa kuwa kupuuza mtoto, na je, serikali ingekuwa na sababu za kumtibu mtoto kwa nguvu au kumwondoa nyumbani hadi apate matibabu? Mwishowe, lengo moja lilikuwa kuhalalisha utoaji mimba katika fikra za watu.
Lakini jambo fulani lilitokea: Matibabu hayakufanya kazi kama ilivyopangwa kwa idadi kubwa ya wagonjwa. Madaktari waliotoa matibabu hayo kwa idadi kubwa ya wagonjwa wa Parkinson walieleza matokeo kuwa “janga,” “yenye madhara makubwa kabisa,” na “ndoto mbaya kweli.”3 Badala ya kukakamaa kwa misuli kulikohusishwa kwa kawaida na Ugonjwa wa Parkinson, wagonjwa walipata vichwa kutikisika, mikono kurushwa, na miili kujikunjakunja. Tishu “haikujua” wakati wa kujizima, ikazalisha kupita kiasi homoni za neva, na hata kutengeneza uvimbe wa ngozi, nywele, na gegedu.4 Zaidi ya hayo, tishu “iliyokubaliwa” hatimaye ilikufa kwa mchakato uleule uliosababisha ugonjwa wa Parkinson.5 Matibabu hayo yalisimamishwa waziwazi.
Hata hivyo, karibu wakati huo huo, mwishoni mwa miaka ya 1990, mbinu ziligunduliwa zilizowawezesha watafiti kutenga na kukuza kwa wingi seli fulani iliyoitwa “seli shina” kutoka kwa viinitete vya binadamu. Fikiria seli hizi shina zinazokua haraka kama shina la mmea. Aina nyingine za seli (majani, ua, na tunda) hutokana nazo. Viinitete hivi, ambavyo ni binadamu wa kipekee, vilipatikana kutoka kwa viinitete “vilivyobaki” baada ya matibabu ya uzazi, ambapo utungaji mimba ulianzishwa kwenye sahani ya petri (ya kioo) katika maabara na kuruhusiwa kukua hadi kuwa mkusanyiko wa seli. Seli zilizohitajika zilichukuliwa, na zilizobaki zikaharibiwa. (Kimsingi, huu ulikuwa utoaji mimba “mdogo” sana.)
Tishu za vijusi hazikufanya kazi kama ilivyotarajiwa, kwa sehemu kwa sababu tayari zilikuwa zimebobea sana na “zimepangiwa mapema” mno, lakini pia zilikuwa najisi mno, ghali mno, na zilihitaji kazi nyingi mno—hilo likihitaji tishu kuvunwa kutoka kwa watoto wengi waliotolewa mimba kwa kutumia darubini na kibano. Wanasayansi fulani walifikiri, kwa nini tusipate seli hizi shina, “tuzipange” ziwe aina ya seli tunayotaka, na kuzikuza ziwe nyingi kadiri zinavyohitajika?
Katika toleo lijalo, nitawaambia utafiti umefikia wapi kwa sasa, mafanikio na kushindwa kumekuwaje, na jinsi Wakristo wanavyoweza kupitia kimaadili nyakati hizi zenye misukosuko. Inashangaza jinsi Bwana anavyofungua milango, akitumia maajabu ya sayansi, ili kuunda njia mbadala za kimaadili kwa wale wanaobaki waaminifu Kwake na kwa njia Zake. Itakuwa jambo la kusisimua kuwaeleza jinsi “njia hizi mbadala” zilivyokuwa lengo kuu la utafiti na matibabu kwa waumini na wasioamini pia.
Lakini kabla sijawaacha, ningependa kutaja kwamba kwa miaka mingi, watu kadhaa wameniambia kwamba watoto hawa wangetolewa mimba hata hivyo, kwa hiyo kwa nini tusipate faida fulani kutokana na msiba huo—je, hilo lisingekuwa ukombozi kwa namna fulani?
Hii hapa orodha yangu (fupi) ya sababu kwa nini isingekuwa ya kibiblia kwa Wakristo kunufaika na chanjo zisizo za kimaadili—na sasa matibabu yanayotumia tishu za vijusi:
Tendo la ukombozi haliwezi kutenganishwa na fidia na upatanisho. Tendo lenyewe la kutumia tishu za kijusi huhimiza unyonyaji zaidi na mpana zaidi—kinyume kabisa na fidia na upatanisho (ambapo kunapaswa kuwa na azimio la kutorudia tena dhambi hiyo). Historia imethibitisha kwamba dhambi huongezeka badala ya kupungua. Ambapo hapo awali kulikuwa na mstari mmoja wa seli, sasa kuna mingi. Wanasayansi hutiwa moyo kufanya utafiti zaidi, na hata usio wa kimaadili zaidi, hasa ikiwa hakuna anayepinga.
Maana halisi ya neno “komboa” ni kununua tena kitu ambacho awali kilikuwa chako, lakini sasa kimepotea. Mwili wa mtoto ambaye hajazaliwa haukuwa wetu tangu mwanzo, haukuwa wetu wa kutoa, wala hatupaswi kupata faida kutokana nao.
Ukombozi daima huhusisha kujitoa mhanga. Mtu anawezaje kujitoa mhanga kwa kutoa mwili wa mtu mwingine kwa hiari? (Ebr 9:12) Yohana 15:13 inasema, Hakuna aliye na upendo mwingi kuliko huu, wa mtu kuutoa uhai wake kwa ajili ya rafiki zake. Wakristo fulani wana hamu ya kutumia mstari huu kuhalalisha kwenda vitani. Bila shaka kuna kujitoa mhanga katika kwenda vitani, lakini lengo ni kumfanya ADUI atoe uhai WAKE. Matumizi ya tishu za kijusi kwa manufaa ya mtu hufuata fikra hiyohiyo, isipokuwa kwamba HAKUNA kujitoa mhanga kunakohusika katika kuutumia mwili wa mtoto aliyetolewa mimba.
Ingawa ukombozi wa Yesu wa wanadamu uligeuza jambo baya na la kutisha kuwa kitu kinachomtukuza Mungu, hilo lilikuwa tendo la utakaso kupitia utakatifu na haki. Kuhusu suala hili, siwezi kufikiria tendo lolote lililo mbali zaidi na utakaso, utakatifu na haki—ni kujinufaisha tu. –tazama Zab 111:9 na 1 Kor 1:30
Hatuwezi kutumaini ukombozi wa Mungu kutoka kwa uovu kwa kushiriki katika uovu na kunufaika nao. Tunasamehewa makosa yetu kwa kusamehe tu, si kwa kushiriki njama pamoja na wengine; ni kwa kulipa mabaya kwa mema. –tazama Mt 5 na 6
Mungu huchukia kumwaga damu isiyo na hatia (Yeye anachukia jambo hilo!). –tazama Mit 6:17. Tunaweza kumpendeza Mungu na kupokea upatanisho kwa kujitakasa tu na kujitenga na hatia hii—si kwa kushiriki katika hilo. –tazama Kum 21:8, 9. Je, kuna mtu anayeweza kufikiria kutumia bidhaa kama sabuni na vivuli vya taa vilivyotengenezwa kutokana na wahanga wa mauaji ya halaiki ambao “wangekufa hata hivyo”?
Sauli alipowaangamiza Waamaleki, alihifadhi nyara bora zaidi—kwa madai kuwa ni sadaka kwa Mungu (angalau hivyo ndivyo alivyosema Samweli alipomhoji). –tazama 1 Sam 15 Kwa nini Mungu alimkataa kabisa mfalme Wake mtiwa mafuta kwa sababu ya jambo hili? Je, huenda hakutaka wateule Wake wapate faida au kunufaika kutokana na uovu—hata wakati uovu huo unaangamizwa? Je, huenda kwa kuleta nyara za waovu katikati ya watu Wake wateule, watu Wake walihatarisha kuizoea ileile dhambi mbaya, na hivyo wao wenyewe wakapotoshwa? Wakati huohuo Samweli alilia na kuomboleza kwa ajili ya Sauli, akimlilia Bwana. Ikiwa si sisi, basi ni nani atakayetuombolezea sisi na kizazi kilichoanguka?
Hali hiyo hiyo inaweza kusemwa kuhusu hukumu iliyohusu hazina iliyofichwa ya Akani baada ya kushindwa huko Ai. Kwa muhtasari, ikiwa kuna faida yoyote ya kibinafsi inayoweza kupatikana baada ya msiba au hukumu ya mwingine, njia bora ya kujua kama ni halali ni kuona kama maelezo yake hayajafichwa kwa siri. (Kwa maana tunda la Roho huonekana katika wema wote na haki na kweli;) mkihakiki ni nini impendezayo Bwana. Wala msishirikiane na matendo yasiyozaa ya giza, bali myakemee. –Efe 5:9-11
Kuna njia mbadala—kwa nini tuhalalishe matendo yasiyo ya kimaadili? Kuhusu suala la kutafuta chanjo mbadala, ni mchakato mgumu, lakini si jambo lisilowezekana. Kumfuata Kristo mara nyingi humaanisha kuchukua njia ngumu zaidi badala ya njia iliyo rahisi zaidi. Mfano wa mababu zetu waaminifu unathibitisha jambo hili.
Maelezo ya mwisho:
- Federlin K et al., –Mafanikio ya hivi karibuni katika upandikizaji wa visiwa vya seli za kongosho wa majaribio na wa kliniki. Diabet Med 8, 5, 1991
- https://www.nytimes.com/1994/01/06/us/fetal-ovary-transplant-is-envisioned.html
- https://www.nytimes.com/2001/03/08/us/parkinson-s-research-is-set-back-by-failure-of-fetal-cell-implants.html
- Folkerth RD, Durso R, –Uhai na kuongezeka kwa tishu zisizo za neva, pamoja na kuziba kwa ventrikali za ubongo, kwa mgonjwa wa Parkinson aliyetibiwa kwa vipandikizi vya tishu za kijusi kutoka kwa wafadhili, Neurology 46, 1219, 1996
- Braak H, Del Tredici K, –Kutathmini vipandikizi vya seli za neva za kijusi katika ugonjwa wa Parkinson, Nature Medicine 14, 483, 2008
