“Dkt. Waldron,” yule mwanamke aliniambia nilipokuwa nikijiandaa kuondoka kwenye chumba cha uchunguzi. “Nina swali moja zaidi. Ninawezaje kupunguza uzito huu wa ziada?”
Niliguna kimyakimya nilipoketi ili kuzungumza naye kuhusu hali hiyo. Kushughulikia ongezeko la uzito si jambo rahisi kuliongezea mwishoni mwa ziara ya kliniki, na vitabu vingi virefu vimeandikwa kuhusu mada hii.
Inaonekana Wamarekani wanakabiliana na tatizo hili. Hutumia wastani wa dola bilioni 33 kila mwaka kununua bidhaa za kupunguza uzito, na asilimia 65 ya Wamarekani wana uzito uliozidi au ni wanene kupita kiasi.
Mjadala mzima ni wenye changamoto. Tunataka suluhisho la haraka—kumeza kidonge, kuongeza chakula kinachochoma mafuta, au kufanya zoezi rahisi litakaloyeyusha uzito wa ziada kwa urahisi na haraka. Ukweli ni kwamba ingawa tunaongezeka uzito kwa urahisi, ni vigumu zaidi kupunguza uzito huo huo. Kudumisha uzito uliopungua ni vigumu zaidi bado.
Hapo Mwanzo
Hatujui mengi kuhusu maisha kabla ya anguko katika Mwanzo 3. Tunajua kwamba …Mungu akaona kila kitu alichokifanya, na tazama, kilikuwa chema sana… –Mwanzo 1:31.
Ni salama kudhani kwamba Adamu na Hawa hawakuhangaika na uzito wao kabla dhambi haijaingia ulimwenguni. Waliumbwa wakamilifu, jambo lililomaanisha kwamba wasingekuwa na matatizo ya kimetaboliki. Pia hawakuwa na hamu ya chakula isiyodhibitika ambayo wazao wao hukabiliana nayo leo.
Mambo mawili yalitokea wakati wa anguko la mwanadamu katika Bustani ya Edeni. Kwanza, wanadamu walianza kupata maradhi ya kimwili—miili yao haikufanya kazi vizuri kama ilivyokuwa awali. Adamu na Hawa bado waliweza kuishi maisha marefu zaidi kuliko wanadamu wa leo, lakini magonjwa ya kimetaboliki na maradhi mengine yakaanza kutokea. Jambo la pili lililotokea ni kwamba wakaanza kuwa na asili ya dhambi.
Mambo hayo mawili yamesababisha matatizo mengi… Miongoni mwao ni matatizo ya kimetaboliki na uzito.
Biblia Inasema Nini Kuhusu Chakula
Miili yetu inahitaji kula chakula chenye virutubisho—bila kula, ingedhoofika na hatimaye kufa. Hakuna jambo lililo bora zaidi kwa mwanadamu kuliko kula na kunywa, na kuifanya nafsi yake ifurahie mema katika kazi yake. Hili pia niliona kwamba lilitoka mkononi mwa Mungu –Mhubiri 2:24.
Sheria ya Agano la Kale ilikuwa na vizuizi kuhusu kile ambacho Wayahudi wangeweza kula. Chini ya sheria za vyakula vya Kosheri, idadi ya wanyama walio safi ilizidiwa sana na idadi ya wanyama walio najisi. Zaidi ya hayo, kitabu cha Mithali kinataja mara kadhaa kwamba kula kupita kiasi ni hatari. Usiwe miongoni mwa walevi wa divai, wala miongoni mwa walafi wa nyama: Kwa maana mlevi na mlafi wataingia katika umaskini, na usingizi utamvika mtu matambara –Mithali 23:20-21.
Katika Agano Jipya tunaona kwamba kanisa la kwanza halikuwataka tena Wakristo wa Mataifa kufuata sheria za Kiyahudi kuhusu vyakula vyao. Baraza la Yerusalemu lilitaka hasa …waepuke uchafuzi wa sanamu, na uasherati, na vitu vilivyosongwa koo, na damu –Matendo 15:20. La sivyo, inaonekana walikuwa huru kula chochote walichotaka.
Kilichobaki bila kubadilika katika Agano Jipya ni wazo la kujizuia. Orodha ya Tunda la Roho inataja kiasi kuwa mojawapo ya mambo ambayo Wakristo wanapaswa kuwa nayo, na Paulo aliweka wazi kwamba alijitahidi kudhibiti tamaa zake, asije akawa mtu aliyekataliwa (tazama 1 Wakorintho 9:27).
Hamjui ya kuwa miili yenu ni hekalu la Roho Mtakatifu aliye ndani yenu, mliyepewa na Mungu, nanyi si mali yenu wenyewe? Maana mlinunuliwa kwa bei; basi, mtukuzeni Mungu katika miili yenu na katika roho zenu, ambazo ni za Mungu –1 Wakorintho 6:19-20.
Hamjui ya kuwa ninyi ni hekalu la Mungu, na ya kuwa Roho wa Mungu anakaa ndani yenu? Mtu akiliharibu hekalu la Mungu, Mungu atamharibu; kwa maana hekalu la Mungu ni takatifu, ambalo ndilo ninyi –1 Wakorintho 3:16-17.
Maandiko yako wazi kwamba Wakristo wanapaswa kutunza miili yao, kuweka tamaa zao chini ya utawala wa Mungu, na kuepuka mambo yoyote yanayohusiana na ibada ya sanamu.
Sababu Zinazowafanya Watu Waongezeke Uzito
Ni rahisi kugawa sababu za kuongezeka uzito katika makundi mawili makubwa:
- matatizo ya kimetaboliki
- matatizo ya kalori nyingi kupita kiasi.
Tunapofikiria matatizo ya kimetaboliki, haya yanajumuisha mambo kama matatizo ya tezi na kisukari. Matatizo haya huathiri kasi ambayo miili yetu huchoma kalori. Mojawapo ya njia kuu tulizonazo za kuongeza kimetaboliki ni kuongeza kiwango cha shughuli zetu, hasa mazoezi yanayoongeza mapigo ya moyo—mazoezi ya moyo na mishipa ya damu.
Kalori za ziada hutokana hasa na kula kupita kiasi. Ni muhimu kukumbuka kwamba watu hula kwa sababu nyingi zaidi ya kuwa na njaa. Watu hula kwa sababu wamechoshwa, wako wapweke, wana huzuni, na ndiyo, wakati mwingine kwa sababu wana njaa. Baadhi ya dawa, hasa steroidi, zinaweza kuongeza hamu ya kula na kuathiri vibaya kiwango cha kimetaboliki.
Tunaita idadi ya kalori ambazo miili yetu huchoma tukiwa tumepumzika kiwango cha kimetaboliki cha mwili. Kuna fomula kadhaa tofauti zinazotumiwa kukokotoa viwango vyetu vya kimetaboliki ya msingi. Hutumia urefu, uzito, umri na jinsia kuamua ni kalori ngapi mwili wako utatumia kwa siku ya wastani. Kuna programu na tovuti kadhaa zitakazokufanyia hesabu hii. https://www.active.com/fitness/calculators/bmr Jambo muhimu la kujua ni kwamba hii ndiyo idadi ya kalori unayopaswa kutumia ili kudumisha uzito wako wa sasa. Kula kalori chache kuliko idadi hii na kwa kawaida utapunguza uzito; tumia kalori nyingi zaidi ya idadi hii na utaongezeka uzito.
Je, Uzito Ni Muhimu?
Kwa mtazamo wa kitabibu, kuwa na uzito uliozidi kunahusishwa na mambo kadhaa tofauti. Huelekea kuongeza usugu wa insulini na kunaweza kusababisha kisukari. Huongeza shinikizo la damu. Kunaweza kusababisha tatizo la kukosa pumzi usingizini kutokana na kuziba kwa njia ya hewa, na huzidisha ugonjwa wa yabisi kwenye mgongo na miguu.
Kuwa na uzito uliozidi si lazima kuwe ishara ya tatizo la kiroho, na kulingana na vinasaba vya mtu, inaweza kuwa vigumu kuufikisha mahali unapopaswa kuwa kulingana na chati. Ingawa watu wengi huhisi vizuri zaidi wanapokuwa karibu na uzito wao bora, Maandiko hayaonyeshi kuwa kuna uzito maalumu au fahirisi ya uzito wa mwili (BMI) ambayo Wakristo hawapaswi kuizidi.
Jambo muhimu ni kwamba maisha yetu yanapaswa kuwa chini ya utawala wa Mungu ikiwa tumejikabidhi kwake sisi wenyewe, pamoja na hamu zetu. Tunapaswa kujitahidi kuwa na afya njema ili tuweze kushiriki kadiri tuwezavyo katika kuujenga Ufalme. Zaidi ya hayo, tunapaswa kujaribu kuwa mfano kwa wengine wa maisha yaliyojitoa kwa Mungu.
Imani Potofu Kuhusu Kupunguza Uzito…
Kuna mambo mengi ambayo watu huamini kuhusu kupunguza uzito. Tutaangalia orodha ya mambo ambayo watu hurudia. Ingawa huenda yakawa na chembe ya ukweli, si kweli kabisa na yanaweza kukatisha tamaa watu wasifanye mambo yanayoweza kumsaidia mtu anayehangaika na uzito wake.
…Mazoezi makali ndiyo njia pekee ya kupunguza uzito.
Watu wengi huamini kwamba sababu hawawezi kupunguza uzito ni kwa kuwa hawawezi kufanya mazoezi ya kutosha. Wanahangaika na maumivu, ugonjwa wa yabisi, au tatizo fulani la moyo au mapafu linalowafanya washindwe kufanya shughuli kali za riadha.
Huenda wanamfahamu mtu aliyeanza kukimbia na kupunguza uzito mwingi, na hilo linaonekana kuwa njia sahihi ya kufanya hivyo. Hawajihisi tu kuwa na uwezo wa kufuata njia hiyo, na wanakata tamaa kuhusu juhudi yote hiyo.
Mazoezi ni muhimu. Mashirika mengi ya kitabibu hupendekeza watu wafanye mazoezi angalau dakika 150 kwa wiki. Ingawa mazoezi huongeza kimetaboliki yetu na kusaidia moyo na mapafu yetu, huenda bado yasibadilishe sana uzito wa mtu.
Watu wengi hutumia kati ya kalori 200 na 300 kwa kufanya mazoezi kwa nusu saa. Ingawa huenda hii ikaonekana kuwa nyingi, mwili lazima utumie kalori 3500 ili kupunguza pauni moja. Isitoshe, wengi wetu huwa na njaa zaidi baada ya kufanya mazoezi, na ni rahisi sana kula kalori 200 za ziada ambazo kimsingi hufuta kalori zozote zilizotumika wakati wa mazoezi.
…Wanga hukufanya uongezeke uzito.
Wanga ni neno la kitabibu linalomaanisha sukari. Kalori tunazotumia katika vyakula vyetu hutokana na mojawapo ya vyanzo vitatu: wanga, mafuta na protini. Wanga hupatikana kwenye vitindamlo, lakini pia hupatikana katika vyakula vingi vya wanga kama vile wali, mahindi, tambi, mkate na vitu vingine vingi.
Kuna mipango kadhaa ya ulaji, kama vile Mpango wa Atkins na Mpango wa Keto, inayowahimiza wanaoifuata kupunguza wanga kadiri iwezekanavyo. Mara nyingi watu hupunguza uzito kwa kufuata mipango hii ya ulaji. Kwa bahati mbaya, mipango hii ni vigumu kuifuata kwa muda mrefu kwa kuwa ina vizuizi vingi.
Jambo lenye afya zaidi ni kula wanga kwa kiasi na kuelekea kwenye chaguo zenye afya zaidi. Ni muhimu kutumia nafaka zisizokobolewa na wanga changamano zaidi. Bakuli la uji wa shayiri linaweza kuwa na idadi sawa ya gramu za wanga na nafaka za kiamsha kinywa zenye sukari, lakini mwili wetu huuvunjavunja polepole zaidi na ni rahisi zaidi kuushughulikia.
…Kujinyima chakula ndiyo njia pekee ya kupunguza uzito.
Kujinyima chakula kwa kweli husababisha kupungua kwa uzito—hakukuwa na watu wanene waliotoka katika kambi za mateso wakati wa Vita vya Pili vya Dunia. Kwa hakika hii si njia pekee ya kupunguza uzito, wala si njia yenye afya ya kupunguza uzito.
Tunajua kwamba watu wanapokaa kwa muda mrefu bila chakula, misuli yao huanza kupungua, mifupa yao hudhoofika, na kimetaboliki yao hupungua. Watu wengi wanaojinyima chakula huishia kurejesha uzito wote waliopunguza ndani ya miaka michache, na kwa sababu kimetaboliki yao imepungua, hatimaye itakuwa vigumu zaidi kwao kuzuia uzito usiongezeke tena.
…Unahitaji tu kula chakula ‘___’ kinachochoma mafuta ili kupunguza uzito!
Niliacha nafasi ya chakula hapo juu kwa makusudi kwa sababu inaonekana kwamba jambo hili hubadilika kila wakati. Huenda umesoma kwamba mtindi wa Kigiriki, mdalasini, au juisi ya tunda la goji itakusaidia kupunguza uzito. Tafiti zinaonyesha kwamba hakuna chakula cha kimiujiza kitakachoyeyusha mafuta.
Ikiwa vyakula hivi vinafaa, ni kwa sababu umebadilisha kitu kisicho na afya na chenye kalori nyingi kwa kitu chenye afya zaidi. Kwa mfano, ikiwa kiamsha kinywa chako cha kawaida kina vipande 5 vya nyama ya bekoni, glasi moja ya juisi ya machungwa, vipande 2 vya mkate uliokaangwa, na mayai mawili, kisha ukabadilisha hayo kwa glasi ya maji na bakuli la uji wa shayiri, huenda utapunguza uzito. Si kwa sababu uji wa shayiri “unachoma mafuta,” bali kwa kuwa una kalori chache zaidi kwa kiasi kikubwa kuliko kiamsha kinywa ulichokuwa ukila awali.
Baadhi ya vyakula vina kalori chache sana, na huenda vinahitaji nishati nyingi kuliwa na kumeng’enywa kama ile ambayo wanadamu huipata kutokana navyo. Selari, lettusi ya kichwa na uyoga vyote vimo katika kundi hili. Tatizo ni kwamba ukiweka siagi ya karanga kwenye selari, mchuzi wa saladi kwenye lettusi, na kukaanga uyoga katika siagi au mafuta, basi ghafla havitakuwa tena vyakula vyenye kalori chache kama vinavyodaiwa. Sisi wanadamu ni hodari sana wa kurekebisha vyakula vyenye kalori chache ili viwe na ladha nzuri zaidi na visiwe tena na kalori chache.
…Vyakula visivyo na mafuta na vyakula vya lishe ndiyo ufunguo wa kupunguza uzito.
Kuna vyakula na viungo vingi sokoni vyenye mafuta yaliyopunguzwa na vinavyodai kuwa na kalori chache kuliko matoleo yake ya kawaida. Mara nyingi huwa na kemikali na vibadala vya sukari vya aina nyingi ili ladha na umbile vifanane kadiri iwezekanavyo na matoleo ya kawaida.
Vibadala vya sukari vinaonekana kuwa na afya zaidi kuliko sukari vinapotumiwa kwa kiasi, lakini pia vinaonekana kuwafanya watu watamani vyakula vitamu zaidi. Tafiti zimehusisha vitamu bandia na kuanza kwa kutovumilia glukosi—jambo linaloweza kusababisha kisukari. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3095502/ Wataalamu wa lishe wanaonekana kufikiri kwamba kati ya vibadala mbalimbali vya sukari, Stevia ndicho salama zaidi.
Kwa ujumla, lengo letu halipaswi kuwa kujaribu kula vyakula vilevile vyote, ila vyenye kalori chache tu, bali kula vyakula mbalimbali vyenye afya na sehemu za chakula za wastani. Hili ndilo litakalowezesha kimetaboliki kuwa bora zaidi, wala si kupata tu matoleo yenye mafuta yaliyopunguzwa ya vyakula tunavyovipenda.
…Suluhisho ni vidonge vya kupunguza uzito.
Kwa miaka mingi nimewaona watu wengi wakitumia dawa na virutubisho, vya kuandikiwa na vya kununuliwa bila agizo la daktari, ili kujaribu kuwasaidia kupunguza uzito. Dawa na virutubisho hivi vinapaswa kufanya mambo mbalimbali—kupunguza hamu ya kula na kuongeza kiwango cha kimetaboliki ni baadhi yake.
Mara nyingi hufanya kazi kwa muda mfupi. Watu hupunguza uzito mwingi katika majuma machache ya kwanza na kufikiri kwamba wameshinda matatizo yao. Tatizo ni kwamba baada ya muda, kwa kawaida miili yao huizoea dawa au kirutubisho wanachotumia, hamu yao ya kula hurudi, na kimetaboliki yao hurudia hali ya kawaida.
Ingawa suluhisho za aina hii zinaweza kutoa msaada wa muda mfupi, kuwa na afya njema kwa muda mrefu kunamaanisha kubuni mpango mzuri wa ulaji na ratiba ya mazoezi, kisha kuendelea nayo kwa muda mrefu. Lengo halipaswi kamwe kuwa tu “kupunguza pauni kumi,” bali kuwa na afya njema kadiri iwezekanavyo.
Tumezungumzia mambo mengi ambayo hayapaswi kufanywa, na huenda ukisoma kwa makini utaona baadhi ya mambo yanayofaa kufanywa pia. Sehemu ya pili (Mungu akipenda) itakuja katika toleo lijalo ili kujadili mambo chanya tunayoweza kufanya ili kufikia uzito wenye afya.
Pamoja na mambo haya yote, ni muhimu kukumbuka kwamba lengo letu si kufikia aina fulani ya urembo wa kidunia. Lengo, badala yake, ni kuuchukulia mwili wetu kama Hekalu la Roho Mtakatifu (1 Wakorintho 6:19). Nimesikia mstari huu ukitumiwa kueleza kwa nini hatupaswi kunywa pombe, kuvuta sigara, au kujichora tattoo, lakini tunapaswa kuuheshimu pia linapokuja suala la kula na kufanya mazoezi.
Tunapotunza miili yetu, tutaweza vizuri zaidi kukidhi mahitaji ya watu wanaotuzunguka, na tutakuwa tayari kutimiza mpango wowote ambao Mungu anao kwa ajili ya maisha yetu.
