Een gezond afweersysteem

Ik zal U loven, want ik ben ontzagwekkend en wonderbaarlijk gemaakt; wonderbaarlijk zijn Uw werken, en mijn ziel weet dat zeer goed – Psalm 139:14.

We leven in een wereld vol bacteriën en virussen. Naar schatting bevinden zich 100 biljoen bacteriën in het gemiddelde menselijke lichaam. Dat is een enorm aantal waar ik me geen voorstelling van kan maken. Normaal gesproken zijn deze bacteriën niet giftig, totdat ze uit balans raken of op een plek terechtkomen waar ze niet horen. God heeft ons zo gemaakt dat ons lichaam over verbazingwekkende afweermogelijkheden beschikt.

Cellen die antistoffen aanmaken en T-cellen zweven als schildwachten door onze bloedbaan, wachtend tot vreemde cellen of gifstoffen verschijnen. Een eenvoudige handeling, zoals tandenpoetsen of een schaafwond op je arm oplopen, kan bacteriën in je bloedbaan brengen. Als we niet door God gegeven afweersystemen hadden, zouden die bacteriën zich aan verschillende weefsels kunnen hechten en ernstige infecties veroorzaken.

Het is belangrijk dat we iets begrijpen van ons afweersysteem en nadenken over manieren waarop we het beter kunnen laten functioneren.

In het begin

Toen Hij klaar was, …zag God al wat Hij gemaakt had, en zie, het was zeer goed… – Genesis 1:31. Dat betekent niet alleen dat het er prachtig uitzag, al was dat ook zo. Het betekent ook dat op dat moment heel de schepping samenwerkte. Er waren geen ziekteverwekkende bacteriën en geen schadelijke virussen. Adam en Eva waren volmaakt geschapen en hadden geen antibiotica of probiotica nodig om infecties te bestrijden.

Vóór de zondeval was er geen behoefte aan een afweersysteem zoals wij dat tegenwoordig nodig hebben. Waarschijnlijk diende het afweersysteem in die tijd eerder als een opruimsysteem, dat cellen verwijderde die moesten worden opgeruimd.

Na de zondeval veranderde alles. Bacteriën en virussen werden ‘pathogeen’, oftewel ziekteverwekkend.

Onderdelen van ons afweersysteem

Wanneer mensen aan het afweersysteem denken, denken ze meestal aan cellen die antistoffen aanmaken. Die vormen een zeer belangrijk onderdeel van de afweer van ons lichaam, maar er zijn ook veel andere onderdelen.

a. Huid…

Onze eerste verdedigingslinie tegen veel infecties is onze huid. Wanneer ons lichaam bedekt is met een intacte huidlaag met gezonde bacteriën op het oppervlak, kan dat voorkomen dat ongezonde organismen het weefsel onder de huid en zelfs de bloedbaan binnendringen.

Ik heb heel wat ernstige infecties gezien die volgden op voorvallen waarbij de huid beschadigd raakte. Alles, van op een spijker trappen tot een hondenbeet, kan tot een infectie leiden.

b. Lymfestelsel…

Wanneer we aan onze bloedsomloop denken, komt meestal als eerste het bloedvatenstelsel met aders, slagaders en het hart bij ons op. Er is nog een ander stelsel, het lymfestelsel, dat zorgt voor het vervoer van infectiebestrijdende bloedcellen door het lichaam en voor de afvoer van giftige stoffen.

Langs dit stelsel bevinden zich kleine filterstations, lymfeklieren genoemd, die opzwellen wanneer ze een infectie bestrijden. Vaak merken mensen met een infectie van de bovenste luchtwegen dat de lymfeklieren in hun hals opzwellen. Dat is een teken dat het afweersysteem doet wat het hoort te doen.

c. Beenmerg/milt…

Het beenmerg maakt cellen aan die infecties bestrijden. Veel van deze cellen worden opgeslagen in de milt, die als een groot filter voor het bloed werkt. Wanneer het lichaam een infectie van welke aard ook ontdekt, komen deze infectiebestrijdende cellen vrij in de bloedbaan en het lymfestelsel om de bacterie of het virus dat de infectie veroorzaakt te bestrijden.

Mensen bij wie de milt ontbreekt, lopen daarom een groter risico op bepaalde soorten infecties.

d. Afweercellen…

De ‘soldaten’ van ons afweersysteem zijn witte bloedcellen, B-cellen (die antistoffen aanmaken) en T-cellen. Dit zijn de cellen die reageren op elke indringer in ons lichaam.

e. Complementsysteem…

Dit is een systeem waar veel mensen minder over weten. Het omvat de lever, die kleine eiwitten aanmaakt die afweercellen helpen beter te functioneren en antistoffen doeltreffender maken. Deze eiwitten circuleren in een inactieve toestand totdat er een teken van infectie is; vervolgens activeren bepaalde enzymen ze, zodat ze klaar zijn om te helpen bij de afweer tegen een infectie.

Dingen die ons afweersysteem beschadigen

Er zijn verschillende dingen die ons afweersysteem verzwakken en ervoor zorgen dat het minder goed op infecties kan reageren. Al deze dingen dragen er zelfs toe bij dat de afweer van ons lichaam wordt ondermijnd.

1. Een ongezond voedingspatroon
2. Slechte slaapgewoonten
3. Bepaalde medicijnen (met name steroïden)
4. Slecht gereguleerde diabetes (of een andere slopende ziekte)

Daarnaast zorgen hoge angstniveaus ervoor dat stresshormonen in het lichaam vrijkomen, wat tot een verminderde afweer kan leiden.

Deze dingen proberen weg te nemen is een begin, maar we moeten ze ook zeker vervangen door een gezonde levensstijl. Veel dingen die ons afweersysteem versterken, liggen voor de hand, maar dat betekent niet dat we ze altijd goed toepassen. Misschien hebben we ongezonde gewoonten ontwikkeld, of hebben we bepaalde gezonde levensstijlkeuzes nooit geleerd.

Eet de juiste voedingsmiddelen

Er is niet één bepaald voedingsmiddel of sap dat we kunnen nemen om een gezond ideaal te bereiken. In plaats daarvan moeten we een combinatie eten van gezonde voedingsmiddelen en ongezonde voedingsmiddelen beperken.

Het eerste waar ik aan denk als het om ‘de juiste voedingsmiddelen’ gaat, zijn antioxidanten. Antioxidanten zijn chemische stoffen die schadelijke moleculen in ons lichaam, ‘vrije radicalen’ genoemd, binden. Te veel vrije radicalen kunnen tot allerlei ziekten leiden, waaronder diabetes en kanker. Natuurlijk functioneren ook andere delen van ons lichaam, zoals ons afweersysteem, in die situatie minder goed.

Voedingsmiddelen met veel toegevoegde nitraten, zoals vleeswaren, zorgen er vaak voor dat het aantal vrije radicalen sterk toeneemt en moeten worden vermeden.

Veel fruit en groenten eten helpt om ons vitaminegehalte op natuurlijke wijze te verhogen (vooral vitamine C). Gezonde vetten eten (vetten met veel omega 3-vetzuren) en ongezonde vetten vermijden (vetten met veel verzadigd vet) heeft waarschijnlijk ook een gunstige invloed op ons vermogen om infecties te bestrijden.

Voldoende (goede) slaap

In onderzoeken is gekeken naar het risico om verkouden te worden. Daaruit bleek dat mensen die minder sliepen meer kans hadden om verkouden te worden. De grens leek rond de zes uur te liggen voor volwassenen (voor tieners en kinderen ligt die waarschijnlijk hoger).¹

Dat is logisch, want ons lichaam herstelt het meest wanneer we slapen. Als je wakker wordt en je niet uitgerust voelt, is het belangrijk om uit te zoeken waarom. Dingen als simpelweg niet lang genoeg slapen, slechte slaaphygiëne (zoals gaan slapen terwijl je je zorgen maakt, of tot vlak voor bedtijd werken) en slaapapneu kunnen er allemaal voor zorgen dat je slaap je lichaam niet herstelt.

God heeft ons lichaam gemaakt met de behoefte aan rust, en Hij heeft daarvoor een dag ingesteld. Zo niet anders, dan is dat de boodschap van de sabbat (zie Exodus 20:8-11).

Denk aan probiotica

In de 19e eeuw hebben mannen als Joseph Lister en Louis Pasteur de kiemtheorie van ziekte verder ontwikkeld. Zij geloofden dat bacteriën (in die tijd wisten ze nog niets van virussen) de oorzaak waren van veel ziekten. Dit bracht Joseph Lister ertoe als pionier chirurgische instrumenten te steriliseren.

Sindsdien zijn we tot de conclusie gekomen dat niet alle bacteriën ‘pathogeen’ of ziekteverwekkend zijn. Veel bacteriën op onze huid en in ons spijsverteringskanaal zijn goede bacteriën. Deze goede bacteriën helpen bij de spijsvertering en beschermen ons tegen pathogene (of slechte) bacteriën die binnendringen en problemen veroorzaken.

Probiotica zitten in yoghurt en kefir, en ook in veel andere voedingsmiddelen. Probiotica kunnen ook als supplement worden ingenomen, in de vorm van capsules of druppels.

In één onderzoek kregen 326 kinderen tijdens het verkoudheidsseizoen probiotica of een placebo. De kinderen die probiotica kregen, hadden gedurende die zes maanden aanzienlijk minder luchtwegaandoeningen en koorts.²

Mensen die deze voedingsmiddelen in hun dieet opnemen en enkele probioticasupplementen gebruiken, zijn doorgaans gezonder en hebben een sterker afweersysteem.

Minder suiker gebruiken

We weten dat obesitas en ongecontroleerde diabetes het risico op infecties verhogen, zowel lichte als ernstige. Het lijkt erop dat wanneer er te veel suiker in de bloedbaan circuleert, slechte bacteriën de voedingsstoffen krijgen die ze nodig hebben om snel te groeien, en dat het afweersysteem daardoor minder goed functioneert.

Wanneer witte bloedcellen door veel suiker worden omringd, kunnen ze minder goed ‘fagocytose’ uitvoeren (het proces van inslikken) en zijn ze minder goed in staat de invasie van slechte bacteriën of virussen tegen te gaan.³

Misschien vinden we het moeilijk om alle suiker uit ons dieet te schrappen, maar het lijkt een groot verschil te maken voor hoe goed ons lichaam infecties kan bestrijden als we onze suikerinname beperken.

Beweeg regelmatig

Het spreekt waarschijnlijk vanzelf, maar wachten tot je voelt dat je verkouden begint te worden en dan naar buiten rennen om vijf kilometer hard te lopen, zal waarschijnlijk niet helpen. Het kan je zelfs een stuk slechter laten voelen, omdat je lichaam niet gewend is aan lichaamsbeweging en tegelijk met een infectie kampt.

Het draait hier om matigheid. Extreem veel activiteit, zoals bij wedstrijdsporters die zich voorbereiden op een grote wedstrijd of evenement, lijkt het risico op infecties te verhogen. Een gematigde hoeveelheid lichaamsbeweging, 30 minuten per dag gedurende vijf dagen per week, is echter een goed advies. Zo kunnen we ons lichaam trainen, zodat we niet alleen een gezond hart hebben, maar ook andere gezonde systemen die ons beschermen tegen die onzichtbare indringers van buitenaf.

Verminder stress

“Lieve God…
Schenk mij de [genade] om de dingen te aanvaarden die ik niet kan veranderen,
[de] moed om de dingen te veranderen [die] ik kan,
en [de] wijsheid om het verschil te kennen.”

Een langdurig verhoogd niveau van stresshormonen is schadelijk voor ons lichaam. Stresshormonen verhogen de bloeddruk en de hartslag. Ze verhogen de bloedsuikerspiegel en versterken vaak ontstekingsreacties in ons lichaam.⁴

Kort gezegd doen stresshormonen in je lichaam alles wat nodig is om je voor te bereiden op een situatie waarin je zou moeten wegrennen voor ernstig gevaar, zoals een aanstormende grizzlybeer. Maar zo’n hoog niveau van stresshormonen is niet bepaald nuttig als je te maken hebt met een gezondheidsprobleem van je kind of financiële problemen binnen het gezin.

Ieder van ons heeft weleens met zorgen te maken gehad. Maar voortdurend in een staat van bezorgdheid leven is niet gezond, en het is ook niet de plek waar God Zijn volk wil zien leven. Vanuit christelijk oogpunt moeten we onze zorgen aan God toevertrouwen. Werp al uw zorgen op Hem, want Hij zorgt voor u – 1 Petrus 5:7. We hoeven niet met angst te leven en met alle negatieve veranderingen die angst aan onze lichamelijke gezondheid kan toebrengen.

Breng tijd buiten door

Wanneer mensen aan zonlicht denken, denken ze vooral aan vitamine D.

Het klopt dat vitamine D wordt aangemaakt wanneer onze huid aan zonlicht wordt blootgesteld, maar blootstelling aan de zon doet veel meer. Zonlicht lijkt bijvoorbeeld onze afweercellen in topconditie te brengen om infecties te bestrijden. T-cellen bewegen in feite veel sneller en doeltreffender wanneer ze aan zonlicht worden blootgesteld.⁵ Bovendien verhoogt blootstelling aan de zon het stikstofmonoxidegehalte in ons lichaam. Dit helpt de bloedvaten te verwijden, verlaagt de bloeddruk en is een stof die goed is voor het hart.

Zoals bij alles wat ik heb genoemd, is matigheid de sleutel. Te lang in de hete zon kan een zonnesteek veroorzaken, en te veel ultraviolet licht beschadigt onze huidcellen, wat kan leiden tot verbranding en zelfs huidkanker.

Gerichte supplementen

Supplementen kunnen helpen om tekorten in ons dieet aan te vullen of om stoffen aan te vullen die ons lichaam om de een of andere reden niet voldoende opneemt.

Vitamine D is er een waar ik meteen aan denk, omdat we weten dat een laag vitamine-D-gehalte het risico op ernstige infecties verhoogt. Ons lichaam weet niet echt waar de vitamine D vandaan komt. Hoewel het waarschijnlijk het beste is om die uit een combinatie van voeding en blootstelling aan de zon te halen, kunnen vitamine-D-supplementen nuttig zijn voor ouderen of voor iedereen die daar moeite mee heeft.⁶

Zink blijkt (op korte termijn) de duur van verkoudheden te verkorten. Ik wil hierbij waarschuwen dat het niet echt bedoeld is om elke dag te worden ingenomen, maar dat je er beter mee kunt beginnen zodra de eerste symptomen van een infectie van de bovenste luchtwegen optreden. Dit is geen wondermiddel; in onderzoeken verkortte het de duur van verkoudheidssymptomen met slechts ongeveer één dag.⁷

Vitamine C is iets anders dat veel mensen innemen wanneer ze voelen dat ze verkouden worden. Onderzoeken lijken erop te wijzen dat het goed wordt verdragen en werkzaam is.⁸ Waarschijnlijk kun je het beste het grootste deel van je vitamine C uit je voeding halen en alleen extra vitamine C nemen wanneer je symptomen van een infectie voelt opkomen.

Er zijn veel andere supplementen die mensen gebruiken; dit zijn slechts drie van de meest gangbare.

God heeft ons lichaam gemaakt met meerdere verschillende systemen. Die systemen genezen verwondingen, houden ons lichaam in stand en beschermen het tegen een wereld die beschadigd is door de introductie van de zonde bij de zondeval van de mens in de tuin van Eden. We zijn inderdaad ontzagwekkend en wonderbaarlijk gemaakt. Deze systemen werken zonder dat we er zelfs maar over nadenken.

Het is belangrijk dat we ons bewust zijn van manieren waarop we deze wonderbaarlijk ontworpen cellen en structuren kunnen helpen en hun werking niet belemmeren; zij voorkomen dat schadelijke organismen ons lichaam binnendringen en infecties veroorzaken. Een gezonde levensstijl of het kind van God zijn, betekent niet dat we nooit ziek zullen worden. Maar een bewuste keuze om de juiste weg te volgen, zal de werking van ons lichaam verbeteren. Ik geloof dat als we gezond zijn, het voor ons gemakkelijker wordt om onze missie te vervullen: de wereld om ons heen bereiken met de evangelieboodschap.